Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 2025 йил декабрь ойи бошида «Газета»га маълум бўлишича, 2025 йилги давлат бюджети тўғрисидаги қонунга давлат харажатларини сезиларли даражада оширишни назарда тутувчи ўзгартиришларни маъқуллаган. Ўзгартиришларнинг кўриб чиқилиши ва қабул қилиниши ҳақидаги маълумотлар парламент қуйи палатасининг расмий ресурсларида эълон қилинмаган, ушбу масала бўйича мажлислар трансляция қилинмаган.
Таҳририятнинг аниқлашича, ҳужжат 2026 йил учун давлат бюджети ва солиқ сиёсати тўғрисидаги қонун кўриб чиқилган ва қабул қилинган кунларда — 2025 йил 3 ва 5 декабрь кунлари кўриб чиқилган.
Қонунчилик палатаси «Газета» сўровларига жавобан аввалига ўзгартиришлар ҳақидаги маълумотлар парламент сайтига жойлаштирилганини маълум қилди. Журналист бундай маълумот йўқлигини кўрсатганидан сўнг, палата вакиллари масалага соҳавий қўмитада аниқлик киритилишини билдиришди.
2025 йилги давлат бюджетига ўзгартиришлар қабул қилингани ҳақида улар 18 декабрь куни Сенатда кўриб чиқилаётган вақтда маълум бўлди. Белгиланган тартибга кўра, қонун лойиҳалари Қонунчилик палатасида учта ўқишдан ўтади, шундан сўнг парламент юқори палатасига кўриб чиқиш учун юборилади.
Иқтисодиёт ва молия вазирлиги йил давомида бюджет харажатларини ошириш бўйича ташаббусларни парламент муҳокамасига олиб чиқмаган ва депутатларга қўшимча харажатлар зарурияти бўйича асослантирувчи маълумотларни тақдим этмаган. Давлат бюджетига ўзгартириш киритиш тўғрисидаги қонун лойиҳаси Қонунчилик палатасига йил якунида киритилди.
41 трлн сўмлик харажатлар
2023 йилда давлат харажатлари йил якуни бўйича 24,5 трлн сўмга оширилган эди. 2024 йилда эса — 9,98 трлн сўмга.
2025 йилда қўшимча харажатлар ҳажми 40,9 трлн сўмни (тахминан 3,4 млрд доллар) ташкил этди, деб хабар берди Сенатнинг Бюджет ва иқтисодий масалалар қўмитаси раиси Эркин Гадоев.
Жаҳон иқтисодиёти ўсишининг секинлашиши, озиқ-овқат ва энергия ресурслари нархларининг ошиши, шунингдек, халқаро молия бозорларида фоиз ставкаларининг кўтарилиши ташқи хавфларни кучайтирмоқда ва қўшимча бюджет чораларини талаб қилмоқда, деди у.
Сенаторнинг таъкидлашича, глобал даражадаги геосиёсий можаролар ва иқтисодий беқарорлик давлат бюджетига юкламани оширмоқда, биринчи навбатда, аҳолининг заиф қатламларини қўллаб-қувватлаш ва макроиқтисодий барқарорликни сақлашга қаратилган ислоҳотларни молиялаштириш қисмида. Шу муносабат билан 2025 йилги бюджет параметрларини қайта кўриб чиқиш зарурияти туғилди, деди у.
Тақдим этилган маълумотларга кўра, 2025 йил якунлари бўйича ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши дастлабки прогноз қилинган 6 фоиз ўрнига 7 фоиз даражасида бўлиши кутилмоқда.
ЯИМ ўсиши, таъкидланганидек, давлат бюджети даромадларини ошириш учун шароит яратади. 2024 йилга нисбатан фойда солиғи бўйича тушумлар 30 фоизга, ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ — 26 фоизга, ҚҚС — 25 фоизга, жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи — 17 фоизга ўсиши кутилмоқда.
Киритилган ўзгартиришлар натижасида бюджет маблағларини бош тақсимловчиларга (вазирлик ва идораларга) ажратиладиган маблағларнинг чекланган миқдори аввал тасдиқланган 281,6 трлн сўмдан 322,5 трлн сўмгача оширилади.
Қўшимча харажатлар қаерга йўналтирилади
Эркин Гадоевнинг сўзларига кўра, қўшимча харажатларнинг салмоқли қисми аҳоли турмуш даражасини ошириш билан боғлиқ. Меҳнатга ҳақ тўлаш ва унга тенглаштирилган тўловлар учун 5,8 трлн сўм кўзда тутилган бўлиб, шундан 5,3 трлн сўми 2025 йил 1 июлдан пенсия ва нафақаларни 10 фоизга, 1 августдан эса бюджет ташкилотлари ходимларининг иш ҳақи ва стипендияларни 10 фоизга оширишни қоплашга йўналтирилади.
У илгари бюджет параметрларида пенсия ва нафақаларни 1 сентябрдан, иш ҳақини эса 1 октябрдан 7 фоизга ошириш кўзда тутилганини кўрсатиб ўтди.
Шунингдек, айрим соҳа ходимларининг иш ҳақини ошириш учун қўшимча маблағлар ажратилган:
- 79 млрд сўм — болалар мусиқа ва санъат мактаблари ходимларининг иш ҳақини ошириш билан боғлиқ харажатларни қоплашга;
- 298 млрд сўм — давлат маданият муассасалари ва ташкилотлари ходимларининг иш ҳақи оширилиши муносабати билан қўшимча харажатлар;
- 76 млрд сўм — Миллий статистика қўмитаси ходимлари меҳнатига ҳақ тўлаш шартлари ўзгариши муносабати билан.
Иссиқлик таъминоти тизимини ислоҳ қилиш доирасида ижтимоий соҳа муассасалари ва кўп квартирали уйларнинг энергия самарадорлигини ошириш учун 2,7 трлн сўм ажратиш кўзда тутилган.
Аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш чора-тадбирларига, жумладан, тиббий хизматлар сифатини ошириш ҳамда соғлиқни сақлаш ва таълим муассасаларини санитария-гигиена воситалари билан таъминлашга 1,9 трлн сўм ажратилган, шу жумладан:
- 435 млрд сўм — аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш сифатини ошириш тадбирларига;
- 311 млрд сўм — соғлиқни сақлаш ва таълим муассасаларини қўл ювиш жойлари ва зарур санитария-гигиена воситалари билан таъминлашга.
- «Камбағалликдан — фаровонлик сари» дастури доирасида 2025 йил учун кўзда тутилган 3,2 трлн сўмга қўшимча равишда 1,6 трлн сўм ажратилди.
Миллий футбол марказини ташкил этиш ва соҳани рақамлаштириш учун 458 млрд сўм ажратилиши кўзда тутилмоқда.
Қишлоқ ва сув хўжалигида ислоҳотларни қўллаб-қувватлаш учун 3,6 трлн сўм йўналтирилади, жумладан, пахта хом ашёси учун субсидиялар, сув тежовчи технологияларни жорий этиш ва яйловларни тиклаш. Шундан:
- 3 трлн сўм — биржа савдолари орқали кластерларга сотилган ҳар бир тонна пахта хом ашёси учун 1 млн сўм миқдорида субсидия беришга;
- 308 млрд сўм — сув тежовчи технологияларни жорий этишни янада қўллаб-қувватлашга;
- 112 млрд сўм — яйловларни тиклаш ва уларда ирригация иншоотларини қуришга.
Бундан ташқари, 5,8 трлн сўм марказлашган инвестиция лойиҳалари ва ҳудудий инфратузилмани ривожлантиришга йўналтирилади. Мактабгача ва мактаб таълими вазирлигини молиялаштириш 737 млрд сўмга, Қишлоқ хўжалиги вазирлигиники эса 222,6 млрд сўмга оширилади.
Шундан 191,7 млрд сўм қўшимча равишда боғча ва мактабларни қуриш ҳамда жиҳозлашга йўналтирилади.
Давлат бюджетидан давлат мақсадли жамғармаларига трансфертларни 4,1 трлн сўмга, уларнинг жами харажатларини эса 7,7 трлн сўмга ошириш кўзда тутилган.
Сенатда таъкидланишича, харажатларнинг ўсишига қарамай, консолидациялашган бюджет тақчиллигининг чекланган даражасини ЯИМнинг 3 фоизи доирасида сақлаб қолиш режалаштирилган.
«Яширин харажатлар»
Деярли 26 трлн сўмлик қўшимча харажатлар йўналишлари айтиб ўтилди, бироқ уларнинг бир қисми умумлаштирилган ҳолда тақдим этилди.
Қолган қарийб 15 трлн сўмнинг (тахминан 1,24 млрд доллар) тақсимланиши сенаторнинг нутқида аниқлаштирилмади.
Сенаторларнинг саволларида яна бир нечта харажат йўналишлари янгради. Масалан, жисмоний ва юридик шахсларга (давлат томонидан) етказилган мулкий зарарни қоплаш бўйича Республика мақсадли жамғармасига қўшимча 150 млрд сўм ажратилмоқда — жамғармани молиялаштириш 700 млрд сўмга етади.
Ахборотдан фойдаланиш чекланганлигича қолмоқда
Ўзбекистонда қонун лойиҳалари бўйича ҳужжатларнинг тўлиқ пакетини уларнинг парламентда кўриб чиқилишининг барча босқичларида эълон қилиш амалиёти ҳали ҳам мавжуд эмас. Ташаббус киритилганидан сўнг, шунингдек, биринчи, иккинчи ва учинчи ўқишлар якунлари бўйича қонун лойиҳалари матнлари, қиёсий жадваллар, асослантирувчи маълумотномалар, қўмиталар хулосалари ва бошқа илова қилинадиган материаллар эълон қилинмайди.
Депутатлар айрим қонун лойиҳалари бўйича қўмита ва фракциялар йиғилишларида (ҳужжатлар ялпи мажлис муҳокамасига чиқарилишидан олдин дастлаб у ерда кўриб чиқилади) «қизғин мунозаралар» олиб борилаётганини хабар қилишган, бироқ ушбу учрашувлар ва материаллар ёпиқлигича қолмоқда. Баъзи ҳолларда айрим ҳужжатларни тегишли идораларга сўров юбориш орқали олиш мумкин.
Таққослаш учун: Қозоғистон ва Қирғизистон парламентлари қонун лойиҳалари ва тегишли ҳужжатларни уларнинг кўриб чиқилишининг барча босқичларида эълон қилади. Уларнинг расмий сайтларида ташаббуслар матнлари, ўқишлар учун материаллар, мажлис стенограммалари, қўмиталардаги муҳокамаларнинг видеотрансляциялари, тақдимотлар, маърузалар, ҳукумат аъзоларининг депутатлик сўровларига жавоблари, шунингдек, қонун лойиҳаси ташаббускорлари ҳақидаги маълумотлар жойлаштирилади.
ХВФ харажатларни чеклашга чақирган эди
«Газета» аввалроқ олтиннинг жаҳон нархлари ошиши Ўзбекистон бюджетига қўшимча даромадлар келтиргани, шу сабабли ҳукумат харажатларни прогнозлардан тезроқ оширгани ҳақида ёзган эди. Тўққиз ой давомида давлат йил давомида кузатилган харажатлар режасининг 90,4 фоизини ижро этди.
ХВФ миссияси Ўзбекистонни олтиндан тушадиган даромадлар туфайли давлат харажатлари ўсишини чеклашга чақирган эди, акс ҳолда бу иқтисодиётнинг «қизиб кетишига» ва «шусиз ҳам юқори бўлган талабга» олиб келиши мумкин. Жорий динамика ислоҳотлар учун, шунингдек, шокларга чидамлиликни ошириш учун «хавфсизлик ёстиқчаси»ни шакллантириш учун қулай вақт яратади.
2025 йилнинг дастлабки тўққиз ойида Ўзбекистон рекорд даражадаги 9,9 млрд долларлик олтин экспорт қилди, бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 1,7 баравар кўп. Олтин мамлакат умумий экспортининг 37,1 фоизини ташкил этмоқда.
