2026 йилдан бошлаб қўшилган қиймат солиғидан (ҚҚС) тушумларнинг 5 фоизи Тошкент шаҳри бюджетига, 20 фоизи эса Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бюджетларига йўналтирилади. Бу парламент палаталари томонидан маъқулланган 2026 йил учун Давлат бюджети тўғрисидаги қонун лойиҳасида кўзда тутилган.
Натижада маҳаллий бюджетлар ихтиёрида 4,3 трлн сўм қолади, ушбу маблағларнинг камида 50 фоизи туман ва шаҳар бюджетларига йўналтирилиши шарт.
Қонун лойиҳасини 2025 йил 3 декабрь куни бўлиб ўтган муҳокамаси чоғида ХДП фракцияси аъзоси Зокиржон Зоҳидов ҳозирда ҚҚС тўлиқ республика бюджетига тушаётгани, бу эса ҳудудларнинг солиқ базасини кенгайтиришга бўлган қизиқишини пасайтираётганини таъкидлади.
Ҳужжат даромадларнинг бир қисмини ҳудудлар фойдасига қайта тақсимлашни назарда тутади. «Ушбу механизмнинг жорий этилиши маҳаллий бюджетларда ҳақиқатан ҳам кўпроқ маблағ қолишига имкон беради ва жойлардаги ижтимоий-иқтисодий муаммоларни ҳал этиш самарадорлигини оширади деб ҳисоблаймиз», — деди депутат.
Шу билан бирга, у эҳтимолий хавфлар ҳақида савол берди: «Ушбу тизимнинг жорий этилиши маҳаллий ҳокимликлар томонидан ҚҚС тўловчилари ва тадбиркорлик субъектларига босим ўтказилишига ёки коррупциявий хавфларнинг юзага келишига олиб келмайдими? Бу йўналишдаги эҳтимолий хавфлар таҳлил қилиндими?»
Солиқ қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари Мубин Мирзаев шу пайтгача ҚҚС минтақавий даромадларни рағбатлантириш воситаси сифатида қаралмаганини билдирди.
«Ҳақиқатан ҳам, шу кунгача ҚҚС тушумлари тўлиқ республика бюджетига ўтказилар эди. Бу туман, шаҳар ва вилоятлар даромадларини ошириш учун рағбатлантирувчи механизм сифатида кўриб чиқилмаган эди», — деди у.
Унинг сўзларига кўра, маъмуриятчилик қанчалик самарали бўлса ва ҚҚС тўловчилари қанчалик кўп рўйхатга олинса, жойларда шунчалик кўп маблағ қолади.
«Агар илгари туман, вилоят ва солиқ органлари ҚҚС бўйича алоҳида кўрилган ва ўзаро боғлиқ ҳолда ишламаган бўлса, таклиф этилаётган ҳужжатларнинг қабул қилиниши бундай ҳамкорликни йўлга қўйиш ва даромадларнинг сезиларли даражада ўсиши учун шароит яратиш имконини беради деб ҳисоблайман», — деди Мубин Мирзаев.
Бундан ташқари, тадбиркорларни қўллаб-қувватлаш чоралари кўзда тутилган. Айланмадан олинадиган солиқдан ҚҚС ва фойда солиғига ўтадиган компаниялар учун қуйидаги имтиёзлар жорий этилмоқда:
- бир йил давомида фойда солиғидан озод қилиш;
- олти ой давомида тўланиши керак бўлган солиқ тўловларидан ҳар ойда меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорининг 3,5 бараваридан ошмайдиган миқдордаги бухгалтерия хизматлари харажатларини чегириб ташлаш ҳуқуқи.
Солиқ қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари, шунингдек, ҚҚС бўйича ҳисоботлар тўлиқ автоматлаштирилишини, бу эса солиқнинг бутун занжирини назорат қилишни кучайтириш ва тушумларни ошириш имконини беришини қайд этди.
Бош вазир ўринбосари — иқтисодиёт ва молия вазири Жамшид Қўчқоров авваллари на маҳаллий ҳокимият органлари, на солиқ инспекциялари корхоналарни ҚҚСга ўтказишдан манфаатдор бўлмаганини тасдиқлади.
Унинг тушунтиришича, агар тумандаги корхонанинг айланмаси 1 млрд сўмдан ошиб, ҚҚС тўловчисига айланса, барча тушумлар вилоят даражасига ўтиб кетар эди.
«Барча тегишли тушумлар дарҳол вилоят бюджети даражасига ўтарди. Шунинг учун ҳеч ким бундай ўтишдан манфаатдор эмас эди. Бу табиий ҳол», — деди вазир.
Унинг сўзларига кўра, ҚҚС маъмуриятчилиги (яъни солиқ тўланганлиги ёки тўланмаганлиги устидан назорат) келгусида ҳам вилоят солиқ бошқармалари томонидан амалга оширилади, ўзгаришлар эса айнан маблағларни тақсимлашга тааллуқлидир.
«Фарқи шундаки, пул тушумлари туман бюджетига — бевосита унинг даражасига тушади… Масалан, агар Самарқанд вилояти ҳақида гапирадиган бўлсак, ҳар 100 сўм ҚҚСдан 20 сўми вилоят бюджетига тушади ва шу 20 сўмнинг 50 фоизи бевосита тегишли туман бюджетига йўналтирилиши керак», — деди Жамшид Қўчқоров.
Вазирнинг қўшимча қилишича, эҳтимолий хавфлар доимий назоратда бўлади. «Биз Солиқ қўмитаси билан биргаликда ушбу механизмнинг тўғри ва шаффоф амалга оширилиши учун барча зарур чораларни кўрамиз», — деди Бош вазир ўринбосари.
Ўзбекистон сенаторлари 2025 йил 18 декабрь куни давлат бюджети тўғрисидаги қонунни ва 2026 йил учун солиқ-бюджет сиёсатининг асосий йўналишлари ҳақидаги ҳужжатни маъқулладилар. Иқтисодий ўсиш 6,6 фоиз даражасида, инфляция 7 фоиздан юқори бўлмаслиги, консолидациялашган бюджет дефицити эса ЯИМга нисбатан 3 фоиз (тахминан 60 трлн сўм) бўлиши кутилмоқда. Асосий солиқлар ўзгаришсиз қолади.
