Тошкент шаҳрининг бош режасига келгусида ҳам ўзгартиришлар киритиб борилади, чунки шаҳар ва иқтисодиётнинг ривожланиши шаҳарсозлик ечимларини доимий равишда тузатиб туришни талаб этади. Бу ҳақда 2026 йил 5 март куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида Урбанизацияни барқарор ривожлантириш ва уй-жой бозори миллий қўмитаси раиси Шерзод Қудбиев маълум қилди.
«Бош режанинг ўзгариши — бу «жонли материя». Бош режага ўзгартириш киритиш мумкин ёки мумкин эмас, деган тушунча йўқ. Улар бундан кейин ҳам киритилади. Бу доимий жараён. Агар дунёнинг бошқа шаҳарларини, йирик мегаполисларини олсангиз, уларнинг бош режаларига мунтазам равишда ўзгартиришлар киритилишини кўрасиз», — деди.
У тузатишлар киритиш зарурияти шаҳарларнинг ривожланиши ва янги технологияларнинг пайдо бўлиши билан боғлиқлигини таъкидлади.
«Яъни шаҳар ривожланмоқда, мамлакат ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан юксалмоқда, турли технологиялар пайдо бўлмоқда. Шундан келиб чиқиб, одамларнинг ижтимоий-иқтисодий фаровонлигини яхшироқ таъминлаш мақсадида бош режага ўзгартиришлар киритилади. Бош режага ўзгартиришлар доимий равишда киритиб борилади ва бундан кейин ҳам шундай бўлади. Бу қандайдир «ўлик догма» эмас», — деб таъкидлади.
Урбанистлар билан маслаҳатлашувлар
Қудбиевнинг маълум қилишича, бош режага тузатишлар киритишда қўмита экспертлар ва илмий ҳамжамият билан маслаҳатлашувлар ўтказган.
«Ҳозир Қурилиш вазирлиги эмас, айнан биз урбанизация масалаларига масъулмиз. Биз кўплаб мутахассислар, урбанистлар, шу жумладан, шу ерда ҳозир бўлганлар билан ҳам учрашдик. Барча масалаларни эркин муҳокама қилиш учун кўпчиликни очиқ учрашувга таклиф қилдик. Ёнингизда бизнинг ҳамкасбларимиз ўтиришибди. Ҳаммаси очиқ бўлиши учун илм-фан намояндалари билан маслаҳатлашдик, архитектура институтида муҳокамалар ўтказдик», — деди Қудбиев.
Шу билан бирга, у муҳокамалар етарлича оммавий бўлмаганини тан олди.
«Бироқ, кўриб турганимдек, хатоимиз шундаки, биз буни етарлича ёритмадик. Шу сабабли ҳамма нарса яширинча қилинаётгандек таассурот пайдо бўлмоқда. Ишонтириб айтаманки, бундай эмас», — деди.
Қурилишнинг янги қоидалари
Қўмита раҳбарининг сўзларига кўра, ўзгартиришлар йирик ҳудудларни режалаштиришнинг янги параметрларини назарда тутади.
«Агар қарорнинг учинчи бандига қарасангиз, у ерда пропорциялар — қаватлар сонининг участка майдонига нисбати, шунингдек, қурилишнинг умумий майдони нисбати кўрсатилган. У ерда ҳаммаси ёзиб қўйилган», — деди.
Қудбиев яшил ҳудудларни мустаҳкамлаш асосий талаблардан бири бўлишини таъкидлади.
«Барча ҳисоб-китоблар ҳудуднинг камида 30 фоизи яшил зона бўлиб қолиши учун қилинган. Шунингдек, қурилиш зичлиги бўйича ҳам чеклов бор, яъни майдоннинг неча фоизида қурилиш ишларини олиб бориш мумкин. Ҳеч қаерда 30–40 фоиздан кўп эмас. Масалан, бир гектарлик участкада кўпи билан 40 сотих майдонда қурилиш қилиш мумкин. Яъни ҳудуднинг 30 фоизи яшил зоналарга, 30 фоизи биноларга йўналтирилади, яна 30 фоизи эса ижтимоий инфратузилма учун қолади», — деб тушунтирди.
Ҳудудни комплекс ривожлантиришга мисол сифатида Қудбиев Tashkent City лойиҳасини келтирди.
«Комплекс қурилиш шуни англатадики, қаердадир баланд бинолар, қаердадир пастроқлари бўлади, қаердадир яшил зоналар, қаердадир эса одамлар ишлаб даромад топиши мумкин бўлган иш жойлари бўлади. Мана шундай симбиоз», — деди.
Қаватлар сони ва қурилиш зичлиги
Қудбиевнинг фикрича, биноларнинг қавати шаҳар қурилишини режалаштиришда ўз-ўзидан асосий параметр ҳисобланмайди.
«Бош режанинг турли кодлари бор ва бир участкага 5-6 та контур тўғри келиши мумкин. Ушбу контурлар параметрларнинг умумий майдонга нисбатини кўрсатади. Бунда қаватлар сони асосий кўрсаткич эмас, гарчи кўпчилик айнан қаватларга эътибор қаратса-да. Энг муҳими — бу қурилиш зичлиги: ҳудуд қанчалик зич қурилиши», — деди.
У бўлиши мумкин бўлган ўзгаришларга мисол келтирди.
«Айтайлик, 50–55 гектарлик участка бор. Амалдаги бош режага кўра, унда 350–360 минг кв. метрлик беш қаватли қурилиш қилиш мумкин. Биз эса шундай вариантни таклиф қиламиз: биноларнинг бир қисмини 25–30 қаватли қилиш, лекин умумий зичликни 350 минг квадрат метргача қисқартириш. Яъни 360 минг ўрнига 10 минг камроқ. Бунга бутун ҳудудни беш қаватли бинолар билан тўлдирмасдан, майдоннинг бир қисмини парклар ва яшил зоналарга айлантириш орқали эришилади», — деб тушунтирди Қудбиев.
Унинг сўзларига кўра, бундай ёндашувлар халқаро амалиётга асосланган.
«Бутун дунёда шаҳарлар ривожланиши ҳозир кўпроқ парклар ва яшил майдонлар бўлиши керак бўлган «15 дақиқалик шаҳар» йўналишида кетмоқда», — деб таъкидлади.
Шаҳарнинг 15 йиллик ривожланиши
Қудбиев, шунингдек, бош режада ривожланиш учун тахминан 2000 гектар янги ҳудудлар очилаётганини маълум қилди.
«Масалан, мантиқий савол туғилиши мумкин: агар 2000 гектардан ортиқ ер очилган бўлса, сиз неча йил қурилиш қиласиз? Биз жавоб берамиз — тахминан 15 йил. Бу Тошкентда ривожланиш учун 15 йилга етадиган янги ҳудудлар очилаётганини англатади», — деди.
Шу билан бирга, бош режага келажакда ҳам ўзгартиришлар киритилиши мумкин.
«Лекин бу 15 йил давомида ўзгаришлар бўлмайди деганими? Йўқ, албатта. Ҳаммаси босқичма-босқич амалга ошади», — дея қўшимча қилди қўмита раҳбари.
У реновация жараёнлари узоқ вақт талаб қилишини тушунтирди.
«Масалан, «Оқилон» маҳалласи бор. У ерда жараён 10–15 йил давом этиши мумкин, чунки аввал мастер-режа бўлиши керак, кейин уни аҳолига кўрсатиш керак, сўнгра лойиҳани амалга оширишга тайёр инвестор пайдо бўлиши керак, кейин аҳолининг розилигини олиш керак, шундан сўнггина бузиш ва янги қурилиш ишлари мумкин бўлади. Бу жуда секин кечадиган жараён», — деди Қудбиев.
Кўп қаватли бинолар ҳақида
Қўмита раҳбари, шунингдек, 30 қаватли бинолар фақат максимал параметр сифатида қаралаётганини тушунтирди.
«Сиз 30 қаватли биноларни тилга олдингиз. Лекин 30 қават — бу максимал даража. Бош режада коэффициентлар бор — қурилиш майдонининг ҳудуд умумий майдонига нисбати. Бу бутун катта ҳудуд фақат шундай баланд бинолар билан қурилади дегани эмас», — деди.
Унинг сўзларига кўра, қурилиш параметрлари битта лойиҳа доирасида фарқ қилиши мумкин.
«Белгиланган пропорциялардан келиб чиқиб, участкада битта, иккита ёки учта 30 қаватли бино пайдо бўлиши мумкин, балки тўртта. Лекин агар тўртта шундай бино бўлса, унда яшил зона улуши кўпроқ бўлиши керак. Агар яшил зонани қисқартиришни исташса, унда, масалан, иккита 30 қаватли бино ва қолганларини 12 қаватли қилиб қуришлари мумкин», — деди Қудбиев.
У қаватларнинг тақсимланиши мастер-режалар билан белгиланишини қўшимча қилди.
«Шунинг учун ҳам бу мастер-режа деб аталади. Бу бутун ҳудуд тўлиқ баланд бинолар билан қурилади дегани эмас. Қурилиш кейинчалик ушбу мастер-режалар асосида амалга оширилади. Масалан, бир неча гектарлик участкада битта 30 қаватли, иккита 12 қаватли, учта 5 қаватли бино жойлаштирилиши мумкин — архитекторлар уларни айнан шу тарзда тақсимлайдилар», — деди қўмита раҳбари.
Бош режа — таянч ҳужжат
Ўзбекистон қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазири ўринбосари Давронжон Одилов бош режа «асосий, таянч ҳужжат» эканини қўшимча қилди.
«Бош режа — бу зичликнинг умумий параметрларини белгилаб берувчи базавий ҳужжат. Ушбу параметрлардан келиб чиқиб зичлик зоналарининг тақсимланиши, инфратузилма билан таъминланиш, ижтимоий инфратузилма билан таъминланганлик даражаси белгиланади. Бу тўлиқ математик ҳисоб-китоб қилинган, аниқ рақамларга асосланган ҳужжат», — деб таъкидлади.
Вазир ўринбосари бош режа биноларнинг баландлигини тартибга солмаслигини алоҳида қайд этди.
«Ушбу ҳужжат қурилиш зичлигини белгилайди. Буни таъкидлаш жуда муҳим. Қаватлар сони ва зичлик — мутлақо бошқа-бошқа нарсалар», — деди.
Унинг сўзларига кўра, аниқ қаватлар сони шаҳарсозликни режалаштиришнинг кейинги босқичида белгиланади. «Қаватлар сони зичлик параметрлари бузилмаган тақдирда, батафсил режалаштириш босқичида аниқланади», — деб тушунтирди Одилов.
У, шунингдек, бош режадаги ўзгаришлар муҳокама қилинганда кўпинча ушбу тушунчалар ўртасида чалкашликлар юзага келишини қайд этди.
«Сиз «бош режанинг ўзгариши» ҳақида гапирганингизда, сизда зичлик параметрлари ўзгариши ҳақида гап кетяпти деган таассурот уйғонмоқда. Шу сабабли, балки аввал мавзунинг ўзини тушуниб олиш учун алоҳида техник учрашув ўтказиш лозим. Ўшанда ҳаммасини дарров тушуниб оласиз», — деди Одилов.
Эслатиб ўтамиз, ҳукумат 2026 йил 28 февраль куни 16,2 млрд долларлик 31 та йирик инвестиция лойиҳасини амалга ошириш учун Тошкент бош режасига ўзгартиришлар киритган эди. 2311 гектар ерда уй-жойлар, меҳмонхоналар, бизнес марказлари ва саноат зоналари қуриш режалаштирилган. Девелоперлар ҳудуднинг камида 30 фоизини яшил зоналар учун ажратиши шарт. 140 гектар ерда жамоат парклари барпо этилади.
Бундан ташқари, депутатлар томонидан сентябрь ойида қабул қилинган ва Сенатга юборилган реновация тўғрисидаги қонун қайта ишланиши мумкин. Унда уй-жой мулкдорларининг 100 фоиз розилиги кўзда тутилган эди, бироқ ушбу механизмни ўзгартириш таклиф қилинган. Расмийлар ушбу масалани қурувчилар билан муҳокама қилишган. «Нима муҳимроқ — жамоат манфаатларими ёки бир мулкдорнинг манфаатими».