Ўзбекистон, Қозоғистон, Тожикистон ва Туркманистон ҳукуматлари, шунингдек, халқаро ташкилотлар вакиллари 2025 йил 26 ноябрь куни Тошкентда «Марказий Осиё – Европа Иттифоқи» иқтисодий форуми доирасида минтақанинг инвестиция муҳитини муҳокама қилди.
Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг (ОЭСР) Марказий Осиё бўлими раҳбари Грегори Леконт минтақадаги ижобий динамикани қайд этди. Унинг сўзларига кўра, бизнес яратиш осонлашмоқда, қонунчилик эса — янада қулайлашмоқда. Масалан, Туркманистонда хусусий сектор ўртасида ўтказилган сўров «умумий оптимизм муҳитини» кўрсатган.
Шунга қарамай, ОЭСР минтақа мамлакатларига кадрларни профессионал ўқитишга эътибор қаратишни тавсия этади, токи уларнинг малакалари компаниялар талабларига мос келсин, шунингдек, валюта конвертацияси бўйича чекловларни юмшатиш ва инвестицияларни тарғиб қилиш агентликларини яратиш зарур.
Ўзбекистон Хорижий инвестицияларни жалб қилиш агентлиги директори ўринбосари Роксана Несор мамлакатда инвесторлар билан ишлаш эволюцияси ҳақида сўзлаб берди. Агар ислоҳотларнинг дастлабки босқичларида индивидуал ёндашув («ҳар бир инвестор учун шахсий менеджер») амалга оширилган бўлса, ҳозир, лойиҳалар сонининг ўсиши билан, мамлакат рақамли платформаларга асосланган тизимли ёндашувга ўтмоқда.
Экспертнинг қўшимча қилишича, ишлаб чиқилаётган Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисидаги қонун лойиҳаси 2025 йил июнь ойида президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган. Ҳозирда у қайта ишланмоқда ва келаси йилда қабул қилиниши кутилмоқда.
Regional Dialogue ННТ директори Катя Гершак инвестор учун ҳуқуқий тизимнинг башорат қилина олиши энг муҳими эканлигини таъкидлади. У минтақада «rule by law» (бунда қонун — назорат воситаси) дан «rule of law» (қонун устуворлиги) га ўтиш кузатилаётганини қайд этди.
Эксперт инвесторлар ишончини мустаҳкамловчи асосий ислоҳотлар қаторида қуйидагиларни ажратиб кўрсатди:
- Маъмурий судларни мустаҳкамлаш. Бу бизнесни давлат органларининг ўзбошимча қарорларидан, жумладан, кутилмаган солиқ ҳисобланишлари ва камситувчи лицензиялардан ҳимоя қилади.
- Исботлаш юкининг ўзгариши. Энди давлат органи ўз қарорининг қонунийлигини исботлаши керак, тадбиркор эмас — унинг ноқонунийлигини.
- Судьяларни хизматларига қараб танлаш. Гершак Ўзбекистон президентининг яқинда қабул қилинган фармони суд тизимидаги кадрлар қарорларининг шаффофлиги учун масъул институтларни мустаҳкамлашини таъкидлади.
Гершак шунингдек, судьялар ва юристларнинг касбий тайёргарлигини ошириш зарурлигига эътибор қаратди. Унинг таъкидлашича, ҳатто энг мураккаб тижорат шартномалари ҳам, агар улар зарур компетенцияларга эга бўлмаган судья томонидан кўриб чиқилса, ўз маъносини йўқотади.
Инвестициялар учун бошқа жиддий тўсиқ сифатида коррупция қолмоқда. У башорат қилина олиши ва ишончни бузади, деб қўшимча қилди Гершак.
Эксперт Қозоғистон ва Ўзбекистондаги ютуқларни, жумладан, профилактика чораларини ва рақамли шаффофликни ривожлантиришни, шунингдек, коррупцияга қарши курашда фуқаролик жамиятининг иштироки муҳимлигини қайд этди.
«Инвесторлар нафақат ресурслардан фойдаланишга, балки институтларнинг сифати ва изчиллигига ҳам жавоб беришади», — дея қўшимча қилди Роксана Несор, инвестициялар хавфсизлиги масаласини изоҳлар экан.
Европа-Ўзбекистон иқтисодий ҳамкорлик ассоциацияси (EuroUz) бош котиби Ойбек Шайхов Европа компанияларининг минтақага юқори қизиқишини қайд этди, у буни FOMO (фойдани қўлдан бой бериш қўрқуви) атамаси билан тавсифлади.
Бироқ, унинг сўзларига кўра, Европа инвесторлари ҳали ҳам Хитой, Туркия ва Яқин Шарқ компанияларига реал сармояларда ютқазмоқда. Асосий муаммо Европа бизнесининг Ўзбекистонда узоқ муддатли ишлаши бўйича маълумотлар ва тасдиқланган муваффақиятли кейсларнинг етишмаслиги бўлиб қолмоқда.
«Европаликлар учун бозорга кириш қийинроқ, лекин агар улар кирса, узоқ муддатга киради», — дея таъкидлади Шайхов.
QazTrade бош директори ўринбосари Нурлан Қулбатиров Қозоғистон транспорт коридорлари ва рақамлаштиришга эътибор қаратиб, янги инвестиция сиёсатига ўтганини маълум қилди.
У минтақа мамлакатлари рақобатлашмаётганини, аксинча, бир-бирини тўлдираётганини таъкидлади. Ўсиб бораётган савдо ҳажмлари учун Туркманбоши портида ҳам, янги коридорларда ҳам: Трансафғон йўналиши ва Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон темир йўлида ҳам етарли қувват мавжуд. Бу йўналишлар, унинг қайд этишича, минтақанинг боғлиқлигини мустаҳкамлайди ва мамлакатларга «денгизга чиқиш имконияти бўлмаган» (landlocked) мақомидан чиқишга ёрдам беради.
Бундан ташқари, у Марказий Осиёда ички савдо ҳажмининг ўсаётганини қайд этди. Қозоғистон ва Ўзбекистон ўзаро товар айирбошлашни 10 миллиард долларга етказиш мақсадини қўйган, минтақадаги бошқа мамлакатлар билан ҳам худди шундай режалар бор. Шу билан бирга, савдонинг ўсиши транспорт инфратузилмасига: темир йўллар, автомобиль йўллари ва ўтказиш пунктларига юкламани оширади.
Қулбатиров «юмшоқ инфратузилма»ни ривожлантириш синхронликни талаб этишини таъкидлади. Агар Қозоғистон ва Ўзбекистон ўз жараёнларини бошқа мамлакатларга қараганда тезроқ тўлиқ рақамлаштирса, бу мувозанатсизликни келтириб чиқариши мумкин.
«Бу масалада етакчи ва ортда қолувчи бўлмаслиги керак. Мамлакатлар биргаликда ривожланиши лозим», — деди эксперт. Унинг сўзларига кўра, рақамли коридорлар ва минтақавий лойиҳалар параллел ривожланишга ёрдам бериши ва Марказий Осиёда транспорт боғлиқлигини мустаҳкамлашни рағбатлантириши керак.