Ўзбекистонда 2030 йилга бориб меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорини (МҲТЭКМ) медиана иш ҳақининг 40 фоизигача босқичма-босқич ошириш, ундан бюджет соҳасидаги иш ҳақи учун ҳисоб-китоб базаси сифатида фойдаланишдан воз кечиш, шунингдек, ҳудудий ва тармоқ энг кам ставкаларини жорий этиш имкониятларини кўриб чиқиш таклиф қилинмоқда.
Ушбу чора-тадбирлар Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Хуфиёна иқтисодиётни қисқартириш ва фискал таҳлил институтининг мамлакатда МҲТЭКМни белгилаш тизимини такомиллаштириш тўғрисидаги таҳлилий маълумотномасида келтирилган.
Ҳозирда МҲТЭКМ 1,271 млн сўмни (тахминан 104 доллар) ташкил этади. Халқаро маълумотлар базалари, жумладан, WageIndicator хабарларига кўра, ушбу кўрсаткич МДҲнинг бир қатор мамлакатларидагидан пастлигича қолмоқда. Хусусан, Қозоғистонда энг кам иш ҳақи тахминан 180 долларни, Россия Федерациясида 295 долларни, Беларусь Республикасида эса тахминан 265 долларни ташкил қилади.
Медиана иш ҳақи тахминан 5,3 млн сўм бўлганда, унинг медиана меҳнат ҳақига нисбати ёки Кейтц индекси тахминан 24 фоизни ташкил этади. Маълумотномада қайд этилишича, халқаро амалиётда энг кам иш ҳақининг етарлилигини баҳолаш учун кўпинча медиана иш ҳақининг 40-60 фоизи оралиғидан фойдаланилади. Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистондаги амалдаги МҲТЭКМ даражаси нисбатан паст деб баҳоланмоқда.
Ҳужжат муаллифлари 2030 йилга бориб ушбу кўрсаткични медиана иш ҳақининг 40 фоизига етказишни таклиф қилмоқдалар. Амалдаги медиана иш ҳақи даражасида бу МҲТЭКМни деярли 2,1 млн сўмгача оширишни англатар эди — бу ҳозирги даражадан тахминан 1,7 баравар юқори. Бунда ошириш босқичма-босқич амалга оширилиши ҳамда аҳоли даромадлари динамикаси, меҳнат бозори ҳолати ва иқтисодиёт имкониятларини ҳисобга олиши кераклиги таъкидланган.
Амалдаги модель нима учун муаммоли ҳисобланади
Маълумотномада қайд этилишича, Ўзбекистондаги амалдаги МҲТЭКМ модели бир нечта тизимли чекловларга эга. Улардан энг асосийси — МҲТЭКМ бир вақтнинг ўзида икки хил функцияни бажаради: бир томондан, ходимлар учун ижтимоий кафолат ҳисобланса, иккинчи томондан, бюджет соҳасида меҳнатга ҳақ тўлаш тизимида ҳисоб-китоб базаси сифатида қўлланилади.
Ягона тариф сеткасига боғлиқлик сабабли МҲТЭКМнинг ошиши бюджет секторида меҳнатга ҳақ тўлаш фондини автоматик равишда оширади. Бу ижтимоий сиёсат ва давлат бюджети харажатлари ўртасида тўғридан-тўғри боғлиқликни юзага келтиради. Натижада МҲТЭКМ даражаси нафақат ходимларнинг эҳтиёжлари ва яшаш қийматидан келиб чиқиб, балки фискал чекловларни ҳисобга олган ҳолда ҳам шаклланади.
Ҳужжатда айтилишича, бюджет соҳасида меҳнатга ҳақ тўлаш харажатлари умумий бюджет харажатларининг 42-45 фоизини ташкил этади. Шу сабабли, амалдаги моделни ўзгартирмасдан МҲТЭКМнинг ҳар қандай сезиларли даражада оширилиши бюджетга қўшимча босим олиб келиши мумкин.
МҲТЭКМни бюджет ходимлари иш ҳақидан ажратиш таклиф этилмоқда
Ислоҳотнинг асосий йўналишларидан бири сифатида МҲТЭКМ функцияларини институционал жиҳатдан фарқлаш кўрсатилган. Маълумотнома муаллифлари бюджет соҳасида меҳнатга ҳақ тўлаш фондини ҳисоблашда МҲТЭКМдан индикатор сифатида фойдаланишдан воз кечишни таклиф қилмоқдалар.
Бунинг ўрнига мустақил базавий тариф миқдорини жорий этиш таклиф этилмоқда. Муаллифларнинг фикрича, бундай ёндашув ходимлар учун ижтимоий кафолат даражаси ва бюджет юки ўртасидаги тўғридан-тўғри боғлиқликни бартараф этиш имконини беради.
Бошқача айтганда, МҲТЭКМ ходимлар учун энг кам ижтимоий кафолат бўлиб қолиши керак, бюджет секторидаги иш ҳақи эса алоҳида тариф базаси асосида ҳисобланиши лозим. Бу давлатга барча боғлиқ бюджет харажатларини автоматик ва пропорционал равишда оширмасдан, меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорини ошириш имконини беради.
МҲТЭКМ ҳудудлар ва тармоқлар бўйича турлича бўлиши мумкин
Яна бир таклиф — МҲТЭКМни ҳудудий жиҳатдан дифференциация қилиш имкониятини кўриб чиқиш. Маълумотномада Ўзбекистонда меҳнат бозори бир хил эмаслиги: даромадлар ва яшаш қиймати ҳудудлар кесимида сезиларли даражада фарқ қилиши қайд этилган.
Расмий маълумотларга кўра, Тошкент шаҳри ва айрим ҳудудлар ўртасидаги ўртача иш ҳақидаги фарқ 1,5-2 бараварни ташкил этади. Бундай шароитда бутун мамлакат учун ягона МҲТЭКМ турли ҳудудларда турлича ишлаши мумкин: пойтахтда у доим ҳам реал харажатларни акс эттирмайди, иқтисодий фаоллиги пастроқ бўлган вилоятларда эса иш берувчилар учун ҳаддан ташқари юк яратиши мумкин.
Муаллифлар энг кам иш ҳақини маҳаллий шароитларга мослаштириш имконини берувчи ҳудудий коэффициентлар ёки бошқа механизмларни жорий этишни кўриб чиқишни таклиф қилмоқдалар. Уларнинг фикрича, бундай ёндашув иқтисодий ривожланган ҳудудларда, жумладан, Тошкентда тўловларнинг етарлилигини оширади ва шу билан бирга, ишбилармонлик фаоллиги пастроқ бўлган ҳудудларда нормативларнинг қўлланилувчанлигини сақлаб қолади.
Бундан ташқари, тажриба тариқасида айрим соҳаларда — қурилиш, чакана савдо ва умумий овқатланиш тармоқларида меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорини 30 фоизгача ошириш таклиф этилмоқда. Ушбу тармоқлар бандлик хусусиятлари, меҳнат шароитлари, иш вақти ва даромад даражаси туфайли ажралиб туради.
Соатбай ва кунбай энг кам иш ҳақи
Ҳужжатда, шунингдек, тармоқ энг кам ставкаларини ривожлантириш ҳамда соатбай ва кунбай энг кам иш ҳақи ставкаларини жорий этиш таклиф этилган.
Ҳозирги вақтда МҲТЭКМ асосан ойлик кўрсаткич сифатида қабул қилинади. Бироқ, бундай модель тўлиқ бўлмаган, вақтинчалик ёки мавсумий банд бўлган ходимлар учун доим ҳам мос келавермайди. Бу, айниқса, мослашувчан графиклар, навбатчилик асосидаги ишлар, кунбай бандлик ёки қисман бандлик кенг тарқалган соҳалар учун долзарб.
Соатбай ва кунбай энг кам иш ҳақининг жорий этилиши МҲТЭКМ таъсирини янада кенгроқ ходимлар доирасига ёйиш имконини беради. Ҳужжатда бундай тоифалар сифатида, хусусан, техник ходимлар ва кичик тиббий ходимлар тилга олинган.
Ушбу чора-тадбирларни амалга ошириш, ҳужжатда қайд этилишича, ижтимоий шериклик институтларини кучайтиришни — яъни меҳнатга ҳақ тўлаш шартларини белгилашда давлат, иш берувчилар ва касаба уюшмаларининг янада фаол иштирок этишини талаб қилади.
Муаммо фақат МҲТЭКМ миқдорида эмас, балки унга риоя этилишида ҳам
Таклифларнинг алоҳида блоки энг кам иш ҳақи талабларига риоя этилишига тааллуқли. Маълумотномада таъкидланишича, агар ходимларнинг сезиларли қисми расмий меҳнат бозоридан ташқарида қолса ёки иш ҳақининг бир қисмини «конвертда» олса, МҲТЭКМнинг расмий равишда оширилиши муаммони ўз-ўзидан ҳал қилмайди.
Баҳолашларга кўра, ходимларнинг тахминан 15 фоизи 1 млн сўмдан кам, яна 21 фоизи эса энг кам иш ҳақи даражасига яқин миқдорда маош олади.
Ҳужжатда келтирилган маълумотларга кўра, Ўзбекистонда норасмий бандлик даражаси 38-40 фоиз даражасида сақланиб қолмоқда. 14,7 млн нафар иқтисодий фаол аҳолидан тахминан 5,4 млн киши расмий секторда банд. Бундан ташқари, амалиётда ходимни расмий равишда МҲТЭКМ даражасида расмийлаштириб, даромаднинг қолган қисмини норасмий равишда тўлаш ҳолатлари учраб туради.
МҲТЭКМга риоя этилишини ошириш учун бандликни ҳисобга олишнинг рақамли воситаларини ривожлантириш, меҳнат муносабатларини расмийлаштириш тартиб-таомилларини соддалаштириш ҳамда ишга қабул қилиш ва ишдан бўшатиш билан боғлиқ меҳнат қонунчилигининг айрим нормаларини оптималлаштириш таклиф этилмоқда.
Бунда асосий эътибор иш берувчиларнинг маъмурий ва транзакцион харажатларини камайтиришга қаратилган. Бундан кўзланган ғоя шундан иборатки, меҳнат муносабатларини расмий равишда расмийлаштириш қанчалик мураккаб ва қиммат бўлса, норасмий секторга ўтиш иштиёқи шунчалик юқори бўлади.
Халқаро контекст
Маълумотномада таклифларни ишлаб чиқишда халқаро тажриба ва Халқаро меҳнат ташкилотининг тавсиялари ҳисобга олингани қайд этилган. Хусусан, ХМТнинг 131-сонли Конвенциясида энг кам иш ҳақини белгилашда ҳам ходимлар ва уларнинг оилалари эҳтиёжлари, ҳам иқтисодий омиллар — меҳнат унумдорлиги, бандлик даражаси ва иқтисодиёт имкониятлари ҳисобга олиниши кераклиги кўзда тутилган.
Халқаро амалиётда энг кам иш ҳақини тартибга солишнинг турли моделларидан фойдаланилади. Масалан, Германияда миллий МҲТЭКМ умумий ижтимоий энг кам чегара вазифасини бажаради, айрим секторлардаги иш ҳақи эса жамоа шартномалари билан тартибга солинади. Қозоғистонда бюджет соҳаси учун алоҳида базавий лавозим маоши қўлланилади. Японияда энг кам иш ҳақи яшаш қийматидаги фарқларни ҳисобга олган ҳолда префектуралар даражасида белгиланади.
Европа Иттифоқининг бир қатор мамлакатларида ҳам соатбай энг кам ставкалар кенг қўлланилади, энг кам иш ҳақи даражаси эса инфляция, тариф ставкалари ва меҳнат бозори ҳолатини ҳисобга олган ҳолда мунтазам равишда қайта кўриб чиқилади.
Маълумотнома муаллифлари ушбу элементларни Ўзбекистонга механик тарзда кўчириб бўлмаслигини, чунки улар бошқа институционал шароитларда шаклланганини таъкидлайдилар. Уларнинг қўлланилиши жамоа шартномаларининг ривожланиш даражасига, бандликнинг расмийлашиш даражасига ва назорат тизимининг самарадорлигига боғлиқ.
Нималар ўзгариши мумкин
Агар таклиф этилаётган чора-тадбирлар амалга оширилса, Ўзбекистонда МҲТЭКМ босқичма-босқич асосан расмий ҳисоб-китоб кўрсаткичи бўлишдан тўхтайди ва ходимларни ижтимоий ҳимоя қилишнинг янада тўлақонли воситасига айланади.
МҲТЭКМни медиана иш ҳақининг 40 фоизигача ошириш уни халқаро мўлжалларга яқинлаштиради, бироқ айни пайтда бизнес ва бюджетга ҳаддан ташқари юк яратмаслик учун эҳтиёткорлик билан ёндашишни талаб қилади. МҲТЭКМ ва бюджет тариф сеткасининг ажратилиши давлатга энг кам ижтимоий кафолатларни оширишда кўпроқ мослашувчанлик бериши мумкин.
Ҳудудий ва тармоқлар бўйича дифференциация, шунингдек, соатбай ва кунбай энг кам иш ҳақи тизимни меҳнат бозорининг реал тузилмасига кўпроқ мослаштирилган қилиши мумкин. Бироқ, ушбу чора-тадбирларнинг самарадорлиги норасмий бандликни қанчалик қисқартириш ва энг кам меҳнат ҳақи стандартларига амалда риоя этилишини таъминлашга боғлиқ бўлади.
Молиячи Отабек Бакиров аввалроқ меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдори (МҲТЭКМ) тезроқ ўсиши амалда тўланаётган даромадларни легаллаштиришга ёрдам бериши мумкинлигини таъкидлаган эди. «Ахир амалиётда деярли ҳеч ким 91 долларга ишламайди, лекин кўплаб иш берувчилар расман айнан шу энг кам миқдорни (МҲТЭКМ) кўрсатадилар, қолганини эса нақд пул билан тўлайдилар», — деб баёнот берган эди.
Ўзбекистонда реал иш ҳақи Марказий Осиё ва Кавказ мамлакатларидагига қараганда секинроқ ўсмоқда. Шу билан бирга, энг кам иш ҳақининг аҳоли бошига тўғри келадиган ЯИМга нисбати юқорироқ бўлиб, бу даромадларнинг янада тенг тақсимланишини кўрсатади, дейилган эди Марказий банк шарҳида.