Ўзбекистонда савдо ва хизмат кўрсатиш соҳасида юридик шахслар томонидан электрон тўловларни қабул қилиш учун ягона QR-кодлар тизими ишга тушди. Бу ҳақда турли тўлов сервислари орқали амалга оширилган тўловларни ўрганиб чиққан Spot хабар берди. Тизим UzQR номини олди.
2025 йил декабрь ойида президент ягона тўлов QR-кодларини жорий этишни назарда тутувчи фармонни имзолаган эди. Ҳужжатга кўра, 2026 йил 1 июлдан бошлаб савдо ва хизмат кўрсатиш ташкилотлари учун QR-код орқали тўловларни қабул қилиш мажбурий бўлади. Бундай QR-коднинг мавжуд эмаслиги савдо қоидаларини бузиш ҳисобланади.
2026 йил апрель ойида Марказий банк ягона QR-кодлардан фойдаланган ҳолда тўлов хизматларини кўрсатиш қоидаларини тасдиқлади.
Июннинг бошидан маҳаллий банклар ягона QR-код ҳақида маълумотларни эълон қила бошладилар ва якка тартибдаги тадбиркорлар ҳамда юридик шахслар учун тегишли маҳсулотларни таклиф эта бошладилар. Тадбиркорларни тизимга улаш ва ягона QR-кодни чиқариш бепул амалга оширилади. Бунинг учун банкка мурожаат қилиш, ҳисобрақам очиш ва ариза тўлдириш лозим.
UzQR’нинг асосий хусусияти — исталган банк иловаси ёки тўлов сервиси орқали тўловларни қабул қилиш имкониятидир. QR-кодни кассага, пештахтага жойлаштириш ёки харидорга телефондан кўрсатиш мумкин. Тизим Humo ва Uzcard миллий тўлов тизимлари карталари билан ишлайди.
Банклар ягона QR-коднинг афзалликлари қаторида терминалсиз тўлов қабул қилиш имконияти, мижозлар учун қулайлик, бир нечта QR-код ва тўлов ечимларига хизмат кўрсатиш харажатларининг камайиши, маблағларнинг 24 соат ичида ҳисоб-китоб рақамига тушиши, шунингдек, тўловлар назоратининг осонлашишини қайд этмоқдалар.
Шу билан бирга, тизимдан фойдаланиш комиссиялар билан бирга кечади. Spot маълумотларига кўра, тўлов пайтида мижоздан олинадиган комиссия 1 фоизни, сотувчидан эса транзакция суммасининг 0,65 фоизини ташкил этади. Шу тариқа, умумий комиссия камида 1,65 фоизга етади.
«Газета» муштарийларидан бири QR-код орқали тўлов қилишда аллақачон комиссияга дуч келганини сўзлаб берди.
«Мен бензин учун ва бозорда бир-икки марта тўлов қилдим, комиссияни кўрдим ва картага фоизсиз ўтказиш ёки карта билан тўлаш яхшироқ эканлигини тушундим», — деб таъкидлади.
Ягона QR-код тизимининг оператори Марказий банкнинг Ҳисоб-китоблар клиринг тизими — МУНИС ҳисобланади.
Сотувчи тўлайдиган 0,65 фоизлик комиссиядан (МБ сайтида кўрсатилган) эквайер-банк ўзига 0,1 фоиз қолдиради, қолган 0,55 фоизини эса МУНИСга ўтказади. Кейин маблағлар занжир иштирокчилари ўртасида тақсимланади: МУНИСнинг улуши 0,2 фоизни ташкил этади, Uzcard ва Humo биргаликда 0,15 фоиз олади.
Тўловчи банкнинг комиссия миқдори тўловни амалга ошириш усулига боғлиқ. Агар тўлов тўлов ташкилоти орқали ўтса, банк 0,05 фоиз олади. Агар банкнинг ўзи тўлов ташаббускори бўлса, унинг улуши 0,2 фоизни ташкил этади.
Бунда харидордан ундириладиган 1 фоизлик комиссия масаласи очиқлигича қолмоқда. Марказий банкдан «Газета»га тушунтиришларича, 0,65 фоизлик комиссия ҳақидаги маълумот очиқ манбаларда мавжуд ва ушбу комиссия фақат тадбиркорлардан ечиб олинади. Катта эҳтимол билан, тўлов амалга оширилган тўлов сервисларидан бири ўз маржасини ҳисобга олган ҳолда мустақил равишда қўшимча комиссия белгилаган бўлиши мумкин. Агар белгиланган комиссия устидан яна 1 фоизлик комиссия қўшилган бўлса, ушбу масала бўйича бевосита тегишли тўлов сервисига мурожаат қилиш зарур, деб билдирди регулятор.
Таҳририят маълумотларига кўра, ягона QR-код барча мобил иловаларда ишлашини ҳисобга олсак, юқори комиссия белгиланиши мижозларни чўчитиши мумкин. Шу сабабли, фойдаланувчиларни сақлаб қолиш учун тўлов сервислари ўз ёндашувларини қайта кўриб чиқиб, комиссияни янада мослашувчан қилишлари истисно этилмайди.
Ягона QR-кодлар ёрдамида тўлов хизматларини кўрсатиш қоидаларига мувофиқ, тизим доирасидаги хизматлар қиймати оператор томонидан иштирокчилар билан келишилган ҳолда белгиланади. Тарифлар ва уларнинг ўзгариши тўғрисидаги маълумотлар тасдиқланганидан кейин уч иш куни ичида оператор сайтида эълон қилиниши лозим.
Бундан ташқари, оператор хизматлар учун тарифлар ўзгариши ҳақида Марказий банкни улар кучга киришидан камида 15 иш куни олдин хабардор қилиши шарт. Техник ҳужжатлардаги ўзгаришлар учун ҳам худди шундай талаб амал қилади.
Ягона QR-код (UzQR) жорий этилгунга қадар Paynet тўлов сервиси QR-код орқали тўловларни қабул қилиш бўйича шунга ўхшаш хизматни жорий этаётган эди. Бу бир қатор товарлар ва хизматларни, жумладан, ёқилғи қуйиш шохобчаларида ёқилғи, алкоголь ва тамаки маҳсулотларини сотиб олишда мажбурий нақд пулсиз тўловни жорий этиш фонида содир бўлаётган эди. Сервис 0,65 фоиз миқдоридаги ҳақ эвазига Paynet тизимига уланган банклар ва тўлов иловалари орқали тўловчилардан мерчант фойдасига тўловларни қабул қилиш хизматларини кўрсатади.
Офертага кўра, сотувчи ўз ҳисоб рақамига тўловлар суммасини ҳақ ва бекор қилинган тўловлар чегириб ташланган ҳолда уч иш куни ичида олади.
Молиячи Отабек Бакиров бундай комиссия тузилмаси билан ягона QR-код нақд пул, банк картаси ёки терминал орқали тўлов қилишга нисбатан бизнес ва харидорлар учун камроқ фойдали бўлиб чиқиши мумкинлигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, дастлаб ягона QR-коддан арзонроқ, рақобатбардош ва тезроқ тўлов усули пайдо бўлиши кутилган эди.