Ўзбекистон Солиқ қўмитаси Вазирлар Маҳкамасининг банклар томонидан мижозларнинг ҳисобварақлари,омонатлари ва операциялари тўғрисидаги маълумотларни солиқ органларига тақдим этиш тартибини тасдиқлаш назарда тутилган қарор лойиҳасига изоҳ берди.
Қарор лойиҳаси аввалроқ жамоатчилик муҳокамаси учун regulation.gov.uz порталига жойлаштирилган эди. Унда юридик ва жисмоний шахсларнинг ҳисобварақлари ва депозитлари, шунингдек, улар бўйича операциялар тўғрисидаги маълумотларни банклар томонидан узатиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш таклиф этилмоқда.
Хусусан, ҳужжатда жисмоний шахсларнинг банк карталарига бошқа жисмоний шахслардан ва электрон ҳамёнлардан бир ой давомида БҲМнинг 500 бараваридан (206 млн сўм) юқори миқдорда келиб тушган маблағлар тўғрисидаги маълумотларни (яқин қариндошлардан ўтказмалар бундан мустасно) узатиш назарда тутилган.
Банклар, шунингдек, юридик шахслар, якка тартибдаги тадбиркорлар (ЯТТ), ўзини ўзи банд қилганлар ва жисмоний шахсларнинг йирик операциялари тўғрисидаги маълумотларни ҳам узатишлари керак бўлади. Юридик шахслар учун чегара бир операцион кун давомида БҲМнинг 1000 бараваридан (412 млн сўм), ЯТТ ва ўзини ўзи банд қилганлар учун эса БҲМнинг 500 бараваридан (206 млн сўм) юқори бўлган операциялар даражасида белгиланган. Бундан ташқари, мижозлар томонидан БҲМнинг 500 бараваридан ортиқ миқдорда нақд пул маблағлари олинган ҳолатлар бўйича ҳам маълумотлар узатилади.
Лойиҳа эълон қилинганидан сўнг, блогерлар ва жамоатчилик вакилларининг бир қисми бу ташаббусни танқид қилиб, у банк операциялари, омонатлари ва ҳисобварақлари сир тутилишига оид конституциявий кафолатга зид келиши мумкинлигини билдиришди.
Солиқ қўмитасининг баёнот беришича, қатор нашрларда лойиҳа асосан жисмоний шахсларнинг депозитларига тааллуқли ҳужжат сифатида тақдим этилган, бироқ бундай талқин «ҳужжатнинг моҳиятини акс эттирмайди». Идора талқинига кўра, лойиҳа банклар ва солиқ органлари ўртасида ахборот алмашинувининг ягона қоидаларини — солиқ назорати учун зарур бўлган маълумотларни тақдим этиш тартиби, муддатлари, шакллари ва электрон форматини белгилашга қаратилган.
«Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, лойиҳа солиқ органларига янги ваколатлар бермайди, банк сирини бекор қилмайди ва фуқаролар ёки тадбиркорларнинг банк ҳисобварақларига эркин киришни назарда тутмайди», — дейилади хабарда.
Бироқ, лойиҳада банкларнинг жисмоний шахсларнинг БҲМнинг 500 бараваридан юқори бўлган p2p-ўтказмалари тўғрисидаги маълумотларни автоматик равишда узатиш бўйича конкрет янги мажбурияти мавжуд.
Қўмитанинг қайд этишича, банклар солиқ органларига маълумотларни фақат қонунчиликда белгиланган ҳолатларда ва тартибда тақдим этишга ҳақли. Идора Солиқ кодексининг 134-моддасига, шунингдек, «банк сирини банк мижозига солиқ солиш масалалари бўйича солиқ хизмати органларига беришга йўл қўядиган» «Банк сири тўғрисида»ги қонунга ҳавола қилди.
Солиқ қўмитаси, шунингдек, солиқ органлари томонидан олинган маълумотлар солиқ сирига киришини алоҳида таъкидлади. Уни ошкор қилиш, учинчи шахсларга бериш ёки мақсадсиз фойдаланиш қонун билан тақиқланган.
Идора фикрича, ахборот алмашинувининг бундай механизмлари халқаро амалиётда, шу жумладан ИҲҲТ мамлакатларида қўлланилади ва жаҳон стандартларига мос келади. Қўмита Ўзбекистон солиқ мақсадлари учун шаффофлик ва ахборот алмашинуви бўйича Глобал форумга қўшилганини эслатиб ўтди, бу эса ушбу соҳада аниқ қоидалар мавжудлигини назарда тутади.
Солиқ қўмитаси ҳужжат жамоатчилик муҳокамасига жойлаштирилганини маълум қилди ва лойиҳани янада такомиллаштириш жараёнида фуқаролар, тадбиркорлар, экспертлар ва ОАВ вакилларининг таклиф ва мулоҳазаларини кўриб чиқишга ваъда берди.
Шуни таъкидлаш жоизки, Солиқ қўмитаси янги ваколатлар йўқлигини даъво қилар экан, банклар томонидан жисмоний шахсларнинг бир ойда БҲМнинг 500 бараваридан юқори бўлган P2P ўтказмалари тўғрисидаги маълумотларни автоматик равишда узатиши айнан қайси амалдаги нормага асосланганини тушунтирмаган.
Тушунтиришда, шунингдек, бундай механизм банк операциялари, омонатлари ва ҳисобварақлари сир тутилишининг конституциявий кафолатига қандай мувофиқ келиши, нега айнан шундай чегара танлангани, оддий маиший, оилавий ёки хайрия ўтказмаларининг мониторингга тушиб қолиш эҳтимоли баҳолангани, ҳамда маълумотларни оммавий йиғиш, сизиб чиқиши ва банк ва солиқ сирини ташкил этувчи маълумотлардан асоссиз фойдаланишдан қандай конкрет кафолатлар назарда тутилгани очиб берилмаган.
Эслатиб ўтамиз, 2023 йил май ойида Марказий банк солиқ органларига банк сирига оид маълумотларни P2P ўтказмалари бўйича беришга қарши чиққан эди. «Фикримиз ОАВдаги муҳокамалардан кўра қатъийроқ», — деб баёнот берган эди Марказий банкнинг собиқ раҳбари Мамаризо Нурматов.
2026 йилнинг апрель ойида Марказий банк раиси Тимур Ишметов p2p-ўтказмалари мониторингининг кучайтирилиши мумкинлигига изоҳ берар экан, «қандай ечим топилмасин, у банк сири талабларига риоя қилган ҳолда амалга оширилиши керак», — деб баёнот берган эди.
Аввалроқ, жисмоний шахслар ўртасидаги ўтказмаларни назорат қилиш бўйича шунга ўхшаш ташаббуслар банк сири учун хавфлар ва нақд пул айланмасининг ўсиши сабабли танқидга сабаб бўлган эди.