Ўзбекистон Сенати 2026 йил 7 апрель куни бўлиб ўтган мажлисида Автомобиль йўллари тўғрисидаги қонуннинг янги таҳририни маъқуллади.
Сенатнинг Мудофаа ва хавфсизлик масалалари қўмитаси раиси Қутбиддин Бурхонов маълум қилишича, ҳужжатда илк бор йўлларни реконструкция қилиш, сақлаш ва таъмирлаш, йўл эгалари ва ихтисослаштирилган ташкилотлар, йўл бўйи инфратузилмаси, пулли йўллар, операторлар ва тўлов пунктлари каби асосий тушунчалар аниқ мустаҳкамланмоқда. Бу соҳадаги ноаниқ талқинлар ва ҳуқуқий бўшлиқларни бартараф этиши керак.
Шу билан бирга, базавий тамойиллар жорий этилмоқда: барча ишлар қонун доирасида амалга оширилиши, йўллар илмий ҳисоб-китоблар асосида лойиҳаланиши, қарорлар шаффоф қабул қилиниши, ҳаракат хавфсизлиги ва экология талабларига қатъий риоя этилиши лозим. Шунингдек, фуқароларнинг йўл инфратузилмасидан тенг ва қулай фойдаланиши мустаҳкамланмоқда.
Пулли йўллар — фақат муқобил йўл бўлган тақдирда
Энг муҳим янгиликлардан бири пулли йўлларни ташкил этиш имконияти ҳақидаги норманинг мустаҳкамланиши бўлди. Бунда адолат тамойили жорий этилмоқда: пулли йўл фақат бепул муқобили мавжуд бўлган тақдирда пайдо бўлиши мумкин, йўналишни танлаш эса ҳайдовчининг ихтиёрида қолади.
Бошқача айтганда, ҳеч ким пулли йўлдан фойдаланишга мажбурланмайди, деди сенатор.
Қонунда уларнинг фаолият кўрсатиш механизми ҳам батафсил баён этилган — давлат-хусусий шериклик асосида ташкил этиш ва молиялаштиришдан тортиб, тўловларни автоматлаштирилган тарзда ундириш ҳамда фойдаланувчилар ва операторлар ўртасидаги муносабатларни тартибга солишгача.
Қонун лойиҳасида, шунингдек, пулли йўллардан ўтиш ҳақини тўламаганлик учун жавобгарлик тўғрисидаги 128-11-моддани киритиш кўзда тутилган эди.
Бу хусусий инвестицияларни жалб қилиш, бюджетга тушадиган юкни камайтириш ва йўл инфратузилмаси сифатини ошириш имконини бериши кутилмоқда.
Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Автомобиль йўллари қўмитаси соҳадаги махсус ваколатли орган этиб белгиланди.
Шу билан бирга, Транспорт вазирлиги ва ИИВ Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизматининг ваколатлари мустаҳкамланмоқда, давлат сиёсати эса ягона тизим доирасида амалга оширилади. Ишлаб чиқувчиларнинг фикрича, бу функциялар такрорланишини бартараф этиш ва соҳадаги масъулиятни ошириш имконини беради.
Бундан ташқари, йўлларда сунъий тўсиқлар ва нотекисликлар яратиш тақиқланади, оғир вазнли ва йирик ҳажмли транспорт воситаларининг ҳаракати эса фақат махсус рухсатномалар асосида амалга оширилади. Бу чоралар йўл қопламасини асраш, авариялар сонини камайтириш ва одамлар ҳаётини ҳимоя қилишга қаратилган, деди Бурхонов.
2024 йилда алоқа тармоқларини яхшилаш жараёнида умумий фойдаланишдаги автомобиль йўлларига етказилган зарарни бартараф этиш учун 500 га яқин ҳолат бўйича 80 млрд сўмдан ортиқ маблағ сарфланган. Бундан ташқари, оғир вазнли юк автомобиллари томонидан рухсат этилган вазн меъёрларига риоя қилинмаслиги оқибатида 3500 км йўлларда тўлқинсимон деформациялар (гармошкалар) ҳосил бўлган.
Қонунни тайёрлашда Қозоғистон, Жанубий Корея, Хитой, Франция ва Италия тажрибаси ўрганилгани қайд этилди.
Хусусан, Бурхонов таъкидлаганидек, Қозоғистонда Катта Олмаота ҳалқа автомобиль йўлининг давлат-хусусий шериклик асосида қурилиши шаҳардаги транспорт юкини сезиларли даражада камайтириш имконини берди. Жанубий Кореяда йўл йиғимлари нафақат инфратузилмани ўзини-ўзи қоплашини таъминлайди, балки бюджет учун даромад ҳам келтиради, деди.
Ишлаб чиқувчиларнинг фикрича, бундай моделлар тўғри тартибга солинган тақдирда пулли йўллар жамият манфаатлари йўлида самарали ишлаши мумкинлигини тасдиқлайди.
Қонун лойиҳасида, шунингдек, йўл фаолиятини режалаштириш тизимини жорий этиш: тўсиқсиз муҳит яратиш, пиёдалар хавфсизлигига устуворлик бериш, халқаро стандартлар асосида замонавий йўл бўйи инфратузилмасини ривожлантириш, шунингдек, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш чоралари ва лойиҳалар амалга оширилаётган ҳудудлардаги аҳоли фикрини ҳисобга олиш кўзда тутилган эди.
Автомобиль йўллари учун ажратилган маблағлар қатъий мақсадли йўналишга эга бўлади ва бошқа эҳтиёжлар учун ишлатилиши мумкин эмас.
Йўлларни лойиҳалаш, қуриш ва реконструкция қилишни молиялаштириш нафақат давлат бюджети ҳисобидан, балки давлат-хусусий шериклик доирасида хусусий инвестицияларни жалб қилган ҳолда ҳам амалга оширилади.
Бундан ташқари, йўл тармоғини лозим даражада сақлаш ва унинг узоқ муддатли эксплуатациясини таъминлаш чоралари мустаҳкамланмоқда.
Транспорт вазирининг биринчи ўринбосари Маманбий Омаров қонун лойиҳаси Қонунчилик палатасида кўриб чиқилаётган вақтда тирбандликларни камайтириш, ўтказувчанлик қобилиятини ошириш ва сифатли хизмат кўрсатиш имконини берувчи умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари тармоғини яратиш, шунингдек, бу соҳага хусусий секторни жалб қилиш масалалари шу кунгача тартибга солинмаганини таъкидлаган эди. Унинг сўзларига кўра, амалдаги қонун (2007 йилда қабул қилинган) бугунги кунда ушбу масалаларни ҳуқуқий жиҳатдан тўлиқ ҳал қилиш имконини бермайди.