Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати 28 май куни бўлиб ўтган ялпи мажлисда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга ўзгартишлар киритиш тўғрисидаги қонунни маъқуллади. Улар ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларига бўйсунмаслик учун жавобгарликни кучайтиради.
Мудофаа ва хавфсизлик масалалари қўмитаси раиси Қутбиддин Бурхоновнинг хабар беришича, сўнгги пайтларда Ўзбекистонда жамоат тартиби ва хавфсизлигини таъминловчи ички ишлар органлари ва Миллий гвардия бўлинмалари ходимларининг қонуний талабларини бажармаслик ҳолатлари кўпайган.
Ички ишлар органлари ходимларининг қонуний талабларини бажармаслик билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар сони қуйидагича:
- 2021 йилда — 56 474 та ҳолат;
- 2022 йилда — 88 401 та;
- 2023 йилда — 88 988 та;
- 2024 йилда — 85 278 та (камайиш кузатилган).
Ички ишлар органлари ва Миллий гвардия ходимларининг қонуний талабларини бажармаганлик учун жарима (МЖТКнинг 194 ва 194-1-моддалари) базавий ҳисоблаш миқдорининг 1-12 бараваридан (375 минг сўмдан 4,5 млн сўмгача) 5-12 БҲМгача (1,87 млн сўмдан 4,5 млн сўмгача) оширилмоқда, яъни минимал жарима суммаси 5 баробар ошади.
Бир йил ичида маъмурий жазо қўлланилгандан кейин такрорий ҳуқуқбузарлик содир этилганда, жарима 12 дан 30 БҲМгача (ҳозирда — 4,5 млн сўмдан 11,25 млн сўмгача) ёки 15 суткагача маъмурий қамоқни ташкил этади (аввал 12-15 БҲМ эди), яъни максимал жарима суммаси 2 баробар ошади.
Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимларининг қонуний талаблари деганда қуйидагилар тушунилади:
- ҳуқуқбузарликларни тўхтатиш тўғрисидаги талаблар;
- текшириш учун ҳужжатларни тақдим этиш;
- кўрсатилган муддатда ички ишлар органига келиш;
- транспорт воситасини тўхтатиш;
- жабрланганларга ёрдам кўрсатиш.
Шунингдек, ИИО ходимининг қонуний талабларига бошқача тарзда бўйсунмаслик, шунингдек, жамоат тартибини сақлаш ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш вазифаларини бажарувчи бошқа шахсларнинг қонуний талабларини бажармаслик ҳам ҳуқуқбузарлик ҳисобланади.
Сенатор Аксавил Тумишова ИИВ аҳоли ўртасида қонуннинг моҳиятини тушунтириш учун қандай чоралар кўришни режалаштираётгани ҳақида савол берди (унинг нутқи трансляцияси қисман узилиб қолди).
ИИВ Патруль-пост хизмати ва жамоат тартибини сақлаш бош бошқармаси бошлиғи ўринбосари Жамшид Зокиров вазирлик ОАВда ижтимоий роликлар, интервьюлар, мақолалар ва махсус кўрсатувлар ёрдамида тушунтириш ишларини кучайтиришни, шунингдек, маҳаллаларда профилактика ишларини олиб боришни режалаштираётганини билдирди.
«Ушбу учрашувларда фуқаролар ўз саволларига тўғридан-тўғри жавоб олишлари мумкин бўлади, бу ишончли муҳит яратади», — деди ИИВ вакили.
Унинг сўзларига кўра, ёшларда ички ишлар органлари ҳақида тўғри тасаввур шаклланиши учун мактаблар ва олий ўқув юртлари билан ҳамкорликни кучайтириш, ҳуқуқий саводхонликни ошириш бўйича семинарлар ўтказиш зарур.
Зокиров, шунингдек, ИИВ нотўғри маълумотлар тарқалишининг олдини олиш учун расмий раддияларни тез-тез эълон қилишга ваъда берди.
Боғлиқ бўлмаган нормалар
Сенаторлар томонидан маъқулланган қонун «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида» деб номланади.
Унга ИИО ва Миллий гвардия ходимларининг қонуний талабларини бажармаганлик учун жарималар суммасини оширишдан ташқари, йод танқислиги билан боғлиқ касалликларнинг олдини олиш, товарларни ўз вақтида етказиб бермаганлик учун сотувчилар учун пеня ва кўмир ўғирлиги учун жавобгарликни жорий этиш бўйича тузатишлар киритилган.
Эслатиб ўтамиз, депутатлар товарларни (шу жумладан етказиб бериш хизматлари орқали озиқ-овқатларни) ўз вақтида етказиб бермаганлик учун сотувчиларга пеня жорий этиш тўғрисидаги қонунни 2025 йил 4 февраль куни қабул қилган эди. Пеня миқдори 0,5%дан кам бўлмайди. Товоннинг максимал суммаси товар нархининг 100%игача етиши мумкин.
Ўша куни Қонунчилик палатаси аҳоли ўртасида йод танқислиги касалликларининг олдини олиш тизимини такомиллаштиришга қаратилган қонунни қабул қилди.
2025 йил 4 февралдаги йиғилишда парламент қуйи палатаси спикери Нуриддин Исмоилов кун тартибида учта қонунни бирлаштириш ва қарор номини ўзгартириш бўйича овоз бериш борлигини маълум қилди.
«Учта қонун. Яъни, ҳозир кўриб чиқилган иккита қонун ва биз аввал кўриб чиққан масала бир-бирига яқин ва кичик ҳажмга эга эканлигини ҳисобга олиб, уларни бирлаштириш тўғрисидаги қарор лойиҳаси сизлар орасида тарқатилмоқда», — деди у.
Эътиборли томони шундаки, бу қарорлар учун 141 нафар депутат овоз берган, «Адолат» партиясидан 1 нафар парламентарий қарши чиққан.
Эҳтимол, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларига бўйсунмаслик учун жарималарни ошириш тўғрисидаги қонун депутатлар томонидан ўша куни жамоатчилик учун трансляция қилинмаган йиғилишда қабул қилинган.
Бу ҳолат 2023-2024 йилларда жамоатчиликнинг норозилигига учраган «йўл ҳаракати хавфсизлиги тизимини такомиллаштириш муносабати билан» киритилган тузатишларнинг қабул қилинишига ўхшайди. Қонун ЙҲҚ бузганлик учун жарима баллари тизимини, маст ҳолда ҳайдаганлик учун жиноий жавобгарликни ва бошқа ўзгаришларни жорий этишни назарда тутади. Аммо йўл ҳаракати хавфсизлиги билан боғлиқ қоидалардан ташқари, қонунга ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимларининг фото ва видеоларини уларни обрўсизлантириш мақсадида эълон қилганлик учун жазо жорий этиш нормаси ҳам киритилган эди.
Режалаштирилган тузатишлар ҳақида биринчи марта Қонунчилик палатаси трансляцияси орқали маълум бўлган эди, у ерда айрим депутатлар бу нормага қарши чиққан эди.
Натижада қонун фақат 2025 йилда қайта ишлангандан сўнг маъқулланиб, имзоланди.
Бу сафар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимларига бўйсунмаслик учун жаримани ошириш нормасининг жорий этилиши сезилмай қолди. Қонун жамоатчилик муҳокамаси учун ҳам эълон қилинмаган эди.
Охирги марта ички ишлар органлари ходимининг қонуний талабларини бажармаганлик учун жарималар 2021 йилда оширилган эди. Бунгача мазкур ҳуқуқбузарлик учун 0,5 дан 2 БҲМгача жарима, такрорий ҳуқуқбузарлик учун эса 2 дан 3 БҲМгача жарима ёки 15 суткагача қамоқ жазоси назарда тутилган эди. Ўшанда парламент қуйи палатасидаги Халқ демократик партияси фракцияси ИИВ томонидан ишлаб чиқилган қонун лойиҳасини танқид қилган ва асоссиз жарималар оширилишига қарши чиққан, буни уларнинг миқдори фуқаролар даромадидан анча юқори эканлиги билан изоҳлаган эди. Ўшанда ЎзЛиДеП фракциясида қонун лойиҳасининг қабул қилиниши давлат хизматчиларининг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлаши қайд этилган эди.
Юқорида келтирилган ҳуқуқбузарликлар статистикасидан кўриниб турибдики, жарималар миқдорининг оширилиши ҳуқуқбузарликлар сонини камайтирмаган.
ИИВ бу моддалар бўйича ҳуқуқбузарликлар сонининг ўсиши нима билан боғлиқлиги ва ходимларнинг ҳаддан ташқари талаблари ҳамда фуқаролар ҳаракатларини нотўғри таснифлаш ҳолатлари бўлган-бўлмагани ҳақида таҳлил тақдим этмади.