Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 2026 йил 7 апрелдаги мажлисида Ўзбекистонда экстремизмга қарши курашиш тизимини такомиллаштиришга қаратилган қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди.
Ҳужжатда экстремистик жиноятлар рўйхатини кенгайтириш, янги назорат механизмларини жорий этиш ва жавобгарликни қисман либераллаштириш кўзда тутилган.
Бош прокурорнинг биринчи ўринбосари Баҳриддин Валиевнинг сўзларига кўра, экстремизм халқаро тинчлик ва хавфсизликка таҳдид солувчи асосий омиллардан бири бўлиб қолмоқда.
«Бугунги кунда экстремистик ғоялар таъсири кенгаймоқда, уларнинг шакллари ва мақсадлари тобора ранг-баранг бўлиб бормоқда. Бу, ўз навбатида, давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги ва бутун бошли минтақалар барқарорлигига хавф туғдирмоқда. Бундай шароитда экстремизмга қарши курашиш тизимини изчил ривожлантириш, шунингдек, комплекс қонунчилик, норматив ва институционал базани такомиллаштириш талаб этилади», — деди.
Валиев экстремизмга қарши курашни ташкил этишда бир қатор муаммолар мавжудлигига эътибор қаратди.
«Қонунчиликда экстремизм тушунчаси жуда кенг шакллантирилган ва терроризм тушунчаси билан бир-бирини такрорлайди», — деди у ва бундай эътирозлар Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ҳамда Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти томонидан бир неча бор билдирилганини қўшимча қилди.
Бошқа муаммолар қаторида у «норасмий тузилмалар»ни экстремистик деб топиш механизми ва экстремистик жиноятлар рўйхати мавжуд эмаслигини тилга олди, бу эса «бундай шахсларнинг кейинги фаолиятини чеклаш учун самарали чораларни қўллаш имконини бермайди».
Шунингдек, Валиевнинг қайд этишича, экстремистик жиноятларни содир этган шахсларни ижтимоий реабилитация қилиш ва «уларнинг радикал қарашларини ўзгартириш» механизмлари мавжуд эмас.
«Жиноят кодексида фақат диний экстремизм учун жавобгарлик кўзда тутилган, ваҳоланки бошқа шакллар — миллий, ирқий, сиёсий экстремизм — жазосиз ва ҳуқуқий тартибга солишдан ташқарида қолмоқда», — деб таъкидлади.
Қандай ўзгаришлар таклиф этилмоқда
Қонун лойиҳасида қонунчиликка экстремистик жиноятлар рўйхатини киритиш кўзда тутилган, жумладан:
- Жиноят кодексининг 156-моддаси (миллий, ирқий, этник ёки диний адоват қўзғатиш);
- 159-модда (Ўзбекистон Республикасининг конституциявий тузумига тажовуз қилиш);
- 244-модданинг 1, 2 ва 4-қисмлари (оммавий тартибсизликлар);
- 244-1-модда (жамоат хавфсизлиги ва жамоат тартибига таҳдид соладиган материалларни тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ёки намойиш этиш);
- 244-2-модда (диний экстремистик, сепаратистик, фундаменталистик ёки бошқа тақиқланган ташкилотлар тузиш, уларга раҳбарлик қилиш, уларда иштирок этиш).
Бундан ташқари, ҳужжат қуйидагиларни жорий этади:
- ташкилотлар ва «норасмий тузилмалар»ни экстремистик деб топиш механизми;
- бундай ҳуқуқбузарликлар ҳақида хабар берган шахсларни рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш чоралари;
- экстремистик жиноятларни содир этган шахслар учун чекловлар;
- ижтимоий реабилитация қилиш ва радикал қарашларни тузатиш воситалари;
- экстремистик фаолиятга алоқадорлиги сабабли юридик шахслар фаолиятини тўхтатиб туриш имконияти;
- ташкилотни ва ахборот маҳсулотини экстремистик деб топиш механизми.
Жавобгарликни юмшатиш ва янги ёндашувлар
Шу билан бирга, бир қатор ҳуқуқбузарликлар учун жазони либераллаштириш таклиф этилмоқда.
«Жамоат хавфсизлигига таҳдид соладиган материалларни тайёрлаш ёки сақлаш билан боғлиқ хатти-ҳаракатларни биринчи марта содир этганлик учун жиноий жавобгарликни либераллаштириш зарурати туғилмоқда», — деди Валиев.
Хусусан, бундай ҳуқуқбузарликларни биринчи марта содир этганлик учун жиноий эмас, балки маъмурий жавобгарлик жорий этилиши мумкин.
Шунингдек, ушбу ҳуқуқбузарлик ҳақида ихтиёрий равишда хабар берган ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига кўмаклашган шахсларни жавобгарликдан озод қилиш таклиф этилмоқда.
Жазоларни табақалаштириш
Алоҳида ўзгаришлар норасмий тузилмаларни (экстремистик ва бошқа тақиқланган ташкилотлардан ташқари) тузиш, уларга раҳбарлик қилиш ва уларда иштирок этганлик учун жавобгарликка тегишли.
«Агар илгари жазо 10 йилдан 15 йилгача бўлган бўлса, эндиликда иштирок этиш даражаси ва содир этилган қилмишнинг хусусиятига қараб уни табақалаштириш — 5 йилдан 10 йилгача ва 15 йилгача этиб белгилаш таклиф қилинмоқда», — деди.
Баҳриддин Валиевнинг сўзларига кўра, қонун лойиҳасини тайёрлашда Европа мамлакатлари, МДҲ давлатлари, шунингдек, АҚШ, Германия, Хитой ва бошқа давлатлар тажрибаси ўрганилган.
Ҳужжат Олий суд, Давлат хавфсизлик хизмати, ИИВ ва Адлия вазирлиги билан келишилган.
У қонуннинг қабул қилиниши қўшимча бюджет харажатларини талаб қилмаслигини таъкидлади.
Муҳокамалар якунида депутатлар қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қўллаб-қувватладилар. Иккинчи ўқишга тайёрлаш жараёнида экспертлар ва мутахассислар иштирокида таклиф ҳамда мулоҳазаларни қўшимча равишда кўриб чиқиш режалаштирилган.