Ўзбекистонда уй-жой қурилишида улушбай иштирок этишда эскроу-тизимини тўлиқ жорий этиш учун ҳамма нарса тайёр. «Шаффоф қурилиш» платформаси аллақачон банклар, кадастр органлари ва назорат тузилмалари билан интеграция қилинган. Бу ҳақда 2025 йил 10 декабрь куни Олий Мажлис Қонунчилик палатасида бўлиб ўтган «ҳукумат соати»да қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазири Шерзод Хидоятов маълум қилди.
«Миллий тикланиш» партияси аъзоси Нодирбек Тилаволдиев уй-жой қурилиши соҳасида эскроу-тизимини жорий этиш масаласини кўтарди. У қурилиш компаниялари 1 июлдан бошлаб эскроу-тизимини қўллашни бошладими ва қандай дастлабки натижалар олинди, шунингдек, Қурилиш вазирлиги ва компаниялар 2026 йил 1 январдан ушбу тизимга мажбурий ўтишга қай даражада тайёр эканлиги билан қизиқди.
Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазири Шерзод Хидоятов «Шаффоф қурилиш» ахборот тизими доирасида эскроу-ҳисобварақларнинг электрон платформаси аллақачон ишлаб чиқилганини маълум қилди. У тижорат банклари, Кадастр агентлиги, Қурилиш соҳасида назорат инспекцияси ва экспертиза органлари билан интеграция қилинган. Эскроу-ҳисобварақларни очиш ва кузатиб бориш бўйича барча жараёнлар электрон форматга ўтказилган.
«Ҳозирда қонун лойиҳаси устида ишлаш давом этмоқда. Қурилиш вазирлиги томонидан «Шаффоф қурилиш» тизими орқали биз 2025 йил 1 январдан платформани мажбурий тартибда ишга туширишга тайёрмиз. Июль ойидан бошлаб тизимда ихтиёрий режимда ишлаш мумкин эди. Биз тизимни банклар билан тўлиқ интеграция қилдик ва Марказий банкка ишни бошлашга тайёр эканлигимизни билдирдик», — деб таъкидлади вазир.
Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги бошқарма бошлиғи Даврон Мелиев тизимни ишлаб чиқишда амалий тажриба ўрганилганини ва эскроу-тизимини жорий этиш «нолдан» амалга оширилмаётганини қайд этди.
«Бугунги кунда бизда қонун лойиҳаси киритилган ва ҳозирда ушбу йўналишда банклар билан зич иш олиб борилмоқда, чунки эскроу-ҳисобварақ айнан банкда очилади. Тизим, шунингдек, кадастр органлари билан ҳам интеграция қилинган. Энг муҳими — кадастрда виртуал форматда ҳали қурилмаган, лекин қурилиши лозим бўлган объект, яъни эскроу-тизими доирасида улушбай иштирок асосида тикланаётган уй-жой шакллантирилади. Шу асосда улушларни рўйхатдан ўтказиш амалга оширилади. Ушбу қоидаларнинг барчаси қонун лойиҳасига киритилган. Бунда, келгусида уй-жой қурилиши якунланмасидан туриб ҳам, улушдор ўз улушини сотиши мумкинлиги кўзда тутилган — тизимда бундай имконият ҳам яратилган. Эскроу-тизимига келсак, айрим тижорат банклари аллақачон ушбу тизимни жорий этиш бўйича ташаббус кўрсатмоқда», — деди Даврон Мелиев.
Қурилиш вазири тизимнинг самарадорлиги шундаки, платформа орқали улушбай иштирок этилганда бирор бир киши алданмайди, деб таъкидлади. Уй-жой белгиланган муддатларда фойдаланишга топширилади ва қурилиш учун киритилган барча маблағлар фақатгина конкрет объектни тиклашга сарфланади.
Унинг қайд этишича, платформа ҳар бир хонадоннинг квадрат метригача батафсил ҳисобга олинишини кўзда тутади. Фуқаро квартира танлаб, эскроу-тизими орқали шартнома тузганида, унинг томонидан киритилган барча маблағлар уй-жой олишга юз фоизлик кафолат беради.
«Бу, шунингдек, уй-жой қурилиши муддатлари чўзилишининг олдини олишга имкон беради. Ҳозирги вақтда тадбиркорлар томонидан амалга оширилаётган кўплаб турар жой объектлари бўйича уйларни топшириш муддатлари кечикиши ва жалб қилинган маблағлар бошқа мақсадларга ишлатилиши ҳолатлари юзага келмоқда», — деди.
Унинг сўзларига кўра, улушдорларнинг барча маблағлари фақатгина конкрет объект қурилишига сарфланади ва қурувчи ишлар якунланмагунча ҳатто ўз фойдасини ҳам ололмайди.
Қурилиш вазири Шерзод Хидоятов аввалроқ Ўзбекистон уй-жой қурилишида эскроу-ҳисобварақлар тизимини жорий этиш учун Россия тажрибасини ўрганганини маълум қилган эди.
«Одамлар пулни ўзлари танимаган қурувчига эмас, банкка олиб борадилар. Банк бу пулларни ишончли девелоперга йўналтиради, у эса ишларнинг 30 фоизини ўз маблағлари ҳисобидан бажаради, қолган 70 фоизини банк фақат конкрет уй қурилиши учун ажратади. Буюртмачилар пулларни бошқа мақсадларга йўналтира олмайдилар. Улар фақат шу объектни қурадилар ва фойдаланишга топширадилар. [Қурилиш якунланганидан] сўнг эскроу тизими бўйича улар фойдани бошқа мақсадларга йўналтиришлари мумкин бўлади», — деб қайд этган эди Шерзод Хидоятов.
Эслатиб ўтамиз, эскроу-ҳисобварақларни жорий этиш Ўзбекистонда Россиянинг «ДОМ.РФ» давлат компанияси билан ҳамкорликда, Ўзбекистон Иқтисодиёт ва молия вазирлиги қўллаб-қувватловида амалга оширилмоқда.
Шу билан бирга, ушбу тартибнинг мажбурий қилиб белгиланиши бозор иштирокчиларида маълум хавотирларни уйғотди. Ўзбекистон қурувчилар ассоциацияси аввалроқ уй-жой қурилишида эскроу-ҳисобварақлардан маблағларни ноль ставкада беришни таклиф қилган эди. Ташкилот раҳбарининг сўзларига кўра, акс ҳолда қурувчилар айланма маблағлар етишмовчилиги ва муддатлар бузилишига дуч келадилар, бу эса уй-жой таннархи ошишига олиб келиши мумкин.