2025 йилнинг биринчи чорагида Ўзбекистон давлат бюджетидан субсидияларга 8 трлн сўм ажратилди, бу Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотларидан келиб чиқади.
Бу 2024 йилнинг январь-март ойларидагидан (11,1 трлн) 3,1 трлн сўмга, яъни 28%га кам.
Маблағларнинг катта қисми (67,2%) энергетика соҳасидаги субсидияларга йўналтирилган — 5,38 трлн сўм. 2024 йилнинг биринчи чорагида бу йўналишга 9,06 трлн сўм ажратилган эди.
Бу суммадан 4,39 трлн сўм газ субсидияларини ташкил этди (олдин 8,06 трлн эди), яъни сотиб олишнинг ўртача нархи (бозор нархида) ва табиий газни ички бозорда сотиш (тартибга солинадиган тарифлар бўйича) ўртасидаги фарқни қоплаш учун. Субсидияларни UzGasTrade компанияси олади, у бюджет маблағларининг тақсимланиши ҳақидаги маълумотларни ошкор қилмайди.
Иссиқлик таъминоти корхоналарининг зарарларини қоплаш учун 985 млрд сўм (олдин 1 трлн сўмдан ортиқ эди) ажратилди.
Ижтимоий аҳамиятга молик субсидияларга 1,93 трлн сўм йўналтирилган, бу 2024 йилнинг биринчи чорагидагидан (1,43 трлн сўм) 502 млрд сўмга кўп.
Хусусан, болалар боғчалари учун субсидиялар 895 млрд сўмни (олдин 751 млрд эди), аҳоли томонидан уй-жой сотиб олиш учун — 398 млрд сўмни (262 млрд), автобусларда йўловчи ташиш учун — 302 млрд сўмни, метрода — 183 млрд сўмни, ёшларни қўллаб-қувватлаш учун — 111 млрд сўмни ташкил этди.
Шунингдек, талабаларнинг ётоқхона харажатларини қоплаш учун 46 млрд сўм, улар учун давлат-хусусий шериклик асосида ётоқхоналар қуриш учун — 40 млрд сўм, ногиронлиги бўлган шахсларга тиббий-ижтимоий хизматлар учун — 46 млрд сўм ажратилди.
Қишлоқ хўжалиги давлат бюджетидан субсидиялар шаклида 363 млрд сўм олди, шу жумладан фермер хўжаликлари ва томорқа ер эгаларини қўллаб-қувватлаш учун — 20 млрд сўм, пахта етиштириш учун — 74 млрд сўм, қишлоқ хўжалиги техникасини сотиб олиш учун лизинг бўйича фоиз тўловларини қоплаш учун — 43 млрд сўм, фермерларнинг электр энергияси харажатларини қоплаш учун — 24 млрд сўм.
Геология-қидирув ишларига 150 млрд сўм йўналтирилди — бу ўтган йилгидан 10 млрд сўмга кўп.
Эслатиб ўтамиз, Ўзбекистон ҳукумати 2024 ва 2025 йилларда тарифларни икки баробар оширишга қарамай, 2025-2027 йилларда газ ва электр энергияси нархларини субсидиялашни давом эттириш ниятида. Бу амалиётни фақат 2028 йилдан бошлаб тўхтатиш режалаштирилган.
Бундан ташқари, 2026 йилдан бошлаб электр энергияси ва газ тарифлари ҳар йили 1 майдан инфляцияни ҳисобга олган ҳолда, лекин 10% дан ошмаган ҳолда оширилади, гарчи келаси йилдан уларни камида 3 йилга қатъий белгилаш режалаштирилган эди.
Бу йил давлат бюджетидан газ, электр энергияси ва иссиқлик таъминоти учун субсидиялар шаклида 12,3 трлн сўм ажратилиши режалаштирилган.
Шаффофлик зарур
Молиячи Отабек Бакиров таъкидладики, уй-жой қурилишини қўллаб-қувватлаш ёки қишлоқ хўжалиги каби бошқа ижтимоий йўналтирилган соҳаларда субсидиялар тақсимланиши шаффоф шаклда амалга оширилади — олувчилар ва тўлов ҳажмлари назорат учун мавжуд, сарфлаш шартларига риоя этилиши текширилади.
Шу билан бирга, энергетикада субсидияларни тақсимлаш тартиби, шу жумладан UzGasTrade компанияси орқали, камроқ шаффоф бўлиб қолмоқда. Субсидия олувчилар ҳақидаги аниқ маълумотлар, импорт қилинадиган ва ички газ ўртасидаги тақсимот ҳажмлари, шунингдек, унинг ишлатилиши йўналишлари — аҳоли, бизнес ёки экспорт эҳтиёжлари учун ошкор этилмайди.
Собиқ депутат Дониёр Ғаниев энергетикада бюджет маблағларидан фойдаланишда шаффофликни ошириш зарурлиги масаласини кўтарган эди. Унинг сўзларига кўра, парламент аъзолари энергия таннархи қандай шаклланишини охиригача билмайдилар.
«Хусусий қазиб олувчи компаниядан газ қандай нархда сотиб олинади, давлат компаниясидан қандай нархда сотиб олинади, кредитлар бўйича қандай оператив харажатлар бу нархга киради, қандай йўқотишлар, самарасизликлар, ўғирликлар… биз буни аниқ билмаймиз, афсуски, шаффоф рақамлар йўқ. Биз улар тақдим этаётган рақамларга ишонишга мажбурмиз», — деган эди собиқ парламентарий.