Марказий банк биринчи чоракдаги пул-кредит сиёсати шарҳида Ўзбекистон автомобиль бозоридаги вазиятни таҳлил қилди.
Ишлаб чиқариш ва импорт: ўсишдан пасайишга
Сўнгги йилларда ички автобозор нобарқарор динамикани намойиш этди. Унга иқтисодий вазият, импорт ва маҳаллий ишлаб чиқариш соҳасидаги сиёсат, нархлар даражаси ва аҳолининг харид қобилияти таъсир кўрсатмоқда.
2021 йилда халқаро етказиб бериш занжирларидаги узилишлар туфайли Ўзбекистонда енгил автомобиллар ишлаб чиқариш ҳажми 19,1% га камайиб, 219 минг донани ташкил этди (2020 йилда – 271 минг).
Халқаро логистиканинг яхшиланиши ва иқтисодиётнинг тикланиши билан 2022 йилда ишлаб чиқариш 314,4 минг автомобилга (+43,3%), 2023 йилда – 395,7 мингга (+25,9%), 2024 йилда эса 399,2 мингга (+0,9%) ошди.
Кейинга қолдирилган талаб фонида автомобиллар импорти ҳам фаол ўсди. Агар 2022 йилда бензинли машиналар устунлик қилган бўлса, 2023 йилдан бошлаб электромобиллар улуши ўса бошлади.
«Бу, бир томондан, технологияларнинг ривожланиши ва импорт божлари бўйича имтиёзлар туфайли электромобиллар нархларининг пасайиши, иккинчи томондан эса етказиб беришдаги узилишлар ва анъанавий ёнилғининг юқори нархи билан изоҳланади, бу эса электромобилларни янада жозибали ва талабгир қилди», – дея изоҳ берди Марказий банк.
Бироқ, сўнгги пайтларда электромобиллар импортини тартибга солиш ва кучайтириш чоралари унинг ҳажмининг сезиларли даражада пасайишига олиб келди. Хусусан, 2024 йилда импорт 2023 йилга нисбатан 7,1% га – 74,5 мингга (-5730 дона) қисқарди. Пул ифодасида пасайиш 33,1% га – 1,32 млрд долларга (-633 млн доллар) тенг бўлди.
2025 йилнинг январь-март ойларида автомобиллар импорти ҳажми 2024 йилнинг шу даврига нисбатан 69% га – 22 186 донадан 6 888 донагача пасайди. Етказиб бериш суммаси 4,2 баробар – 488 млн доллардан 115,1 млн долларгача камайди.
Бензинли автомобиллар импорти қарийб 3,6 баробар – 14 749 донадан 4137 донагача, электромобиллар – 5178 донадан 2657 донагача (1,9 баробар), гибрид автолар – 2250 донадан 94 донагача (24 баробар) камайди. Импортнинг камайишига Пскент автополигонида импорт автоларни синовдан ўтказиш тартибининг жорий этилиши таъсир кўрсатмоқда, унинг қуввати импорт ҳажмидан бир неча баробар кам.
Иккиламчи бозор: ўсиш, сўнгра пасайиш
Шунингдек, Ўзбекистонда иккиламчи бозорнинг янги автомобиллар савдосига таъсири ўсиб бормоқда.
2022 йилдан бошлаб ушбу бозордаги фаоллик сезиларли даражада ошди. 2022 йилдан бошлаб унинг фаоллиги сезиларли даражада ўсди: ўшанда 1,08 млн битим қайд этилган (2021 йилга нисбатан +140%), 2023 йилда – аллақачон 1,208 млн. Чўққи октябрь ойига тўғри келди – ойига 125,2 минг битим, сўнгра пасайиш бошланди.
2024 йилда иккиламчи бозордаги олди-сотди битимларининг умумий сони 32,9% га – 810 минг донагача камайди. Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази (ИТИМ) маълумотларига кўра, 2025 йил январь-апрель ойларида 288 минг автомобиль сотилган, бу 2024 йилдаги шу даврга нисбатан қарийб 125 мингга кам.
Нархлар: янги автолар учун ўсиш ва эскирганлар учун пасайиш
Марказий банк нархларни тасниф бўйича ўрганди: янги/кам ишлатилган ва эски/кўп ишлатилган автомобиллар.
Эскирган автомобиллар нархлари, аксинча, пасаймоқда. 2023 йил сентябрь ойигача улар юқори даражада сақланиб қолди, сўнгра барқарор пасайиш бошланди. Бу харидорларнинг янги машиналарни – сифати, кафолатли хизмат кўрсатиши, тежамкорлиги ва замонавий технологиялари туфайли кўпроқ танлаётганлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Шунингдек, кредит ва лизинг асосан янги автомобиллар учун мавжуд, бу эса уларга бўлган қизиқишни кучайтиради. Нархларнинг янада пасайишини кутиш эски машиналарни инвестиция сифатида камроқ жозибадор қилади.
Фаолликнинг пасайиши учун шарт-шароитлар
Автомобилларни олди-сотди битимлари сонининг камайиши нафақат хорижий автомобиллар импортининг сезиларли даражада қисқариши фонида юз бермоқда.
Савдоларнинг камайишининг яна бир сабаби автомобилни рўйхатдан ўтказиш учун тўловнинг 68 баробар ошиши бўлиши мумкин – ўтган йилнинг 1 апрелидан бошлаб бензинли автомобилни расмийлаштириш 5,4 млн сўмга тушмоқда. Бу омилни Марказий банк ўзининг октябрь ойидаги шарҳида ҳам қайд этган эди. Натижада ҳайдовчилар рўйхатдан ўтказиш ўрнига автомобилни тасарруф этиш ҳуқуқига ишончнома расмийлаштирмоқдалар.
Вазиятга автокредитлаш ҳажмининг пасайиши ҳам таъсир кўрсатмоқда. 2024 йилда уларни бериш тартиби кучайтирилгандан сўнг фуқаролар 17,08 трлн сўмлик автокредит олишди, бу 2023 йилга нисбатан 2,1 баробар камдир.
Машиналарни сотиш бўйича эълонлар сони ҳам камайди – эҳтимол, талабнинг пасайиши, харид қобилиятининг ўзгариши ёки мавсумий омиллар туфайли. Энг кўп эълонлар Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида жойлаштирилади – бу пойтахт ва унга туташ ҳудудларда юқори бозор фаоллиги билан боғлиқ.