Марказий банк депозитлар ва кредитлар бўйича ставкаларга маъмурий тарзда таъсир ўтказишни режалаштирмаяпти. Бу ҳақда МБ раиси Тимур Ишметов 2026 йил 13 июнь куни Олий Мажлис Сенатининг ялпи мажлисида маълум қилди. Унда регуляторнинг 2025 йилдаги фаолияти тўғрисидаги ҳисоботи эшитилди.
Сенатор Одилжон Маматкаримов МБ ҳисоботига таяниб, 2025 йилнинг январь-июнь ойларида аҳолининг миллий валютадаги муддатли депозитлари бўйича ўртача фоиз ставкалари 21,8 фоизни ташкил этганини, 2025 йилнинг охирига келиб эса 20,6 фоизгача пасайганини қайд этди.
«Шунга қарамай, инфляцион кутилмаларга нисбатан реал фоиз ставкалари ижобий даражада — 9,1 фоизда сақланиб қолди, депозитлар ҳажми эса сезиларли даражада ўсди», — деди.
Сенатор Марказий банк депозитларнинг реал ижобий даромадлилигини сақлаб қолиш учун пул-кредит сиёсатининг қандай чораларини кўришни режалаштираётгани ва фоиз ставкалари динамикасини белгилашда қайси макроиқтисодий омиллар устувор аҳамиятга эга эканлиги ҳақида сўради.
Тимур Ишметов депозитларнинг реал даромадлилиги инфляцияни таргетлаш шароитида пул-кредит сиёсатининг муҳим натижаларидан бири эканини баён қилди.
«Ҳақиқатан ҳам, ўтган йили аҳолининг муддатли депозитлари бўйича ўртача номинал ставкалар маълум даражада пасайди. Аммо инфляция ва аҳолининг инфляцион кутилмалари пасайиши ҳисобига реал даромадлилик юқорилигича қолди. Айнан шунинг ҳисобига аҳолининг миллий валютадаги депозитлари йил давомида 43 фоизга ўсиб, 330 триллион сўмга етди. Бу жамғармаларнинг реал даромадлилиги ҳақиқатан ҳам юқори даражада сақланиб қолганини тасдиқлайди», — деди.
Шу билан бирга, у Марказий банк депозитлар бўйича ставкаларни таргетлашни ўз олдига мақсад қилиб қўймаслигини таъкидлади. «Бизнинг мақсадимиз — инфляция ва инфляцион кутилмаларни пасайтириш», — деди регулятор раҳбари.
Унинг сўзларига кўра, депозитлар бўйича юқори реал ставка МБга ушбу мақсадга эришишда ёрдам беради, чунки у аҳолини кўпроқ жамғаришга ва маблағларни истеъмолга камроқ йўналтиришга ундайди.
«Бу бизга истеъмолни жиловлаш ва инфляцияга қўшимча босим пайдо бўлишининг олдини олишга ёрдам беради», — деди.
Тимур Ишметов ҳозирги қатъий пул-кредит сиёсати шароитида депозитларнинг юқори реал даромадлилиги сақланиб қолиши табиий ҳол эканини ва регулятор мақсадларига мувофиқ келишини қайд этди.
«Аммо келажакда, инфляция пасайиб, узоқ муддатли истиқболда паст даражада барқарор сақланиб қолганидан кейин, биз депозитлар бўйича фоиз ставкаларининг табиий равишда пасайишини кузатишимиз керак бўлади», — дея қўшимча қилди.
Сенатор Жамила Бобаназарова фоиз ставкалари мавзусини давом эттириб, кредитлар қийматига эътибор қаратди. Унинг сўзларига кўра, 2025 йил якунлари бўйича жисмоний шахсларга миллий валютада берилган кредитлар бўйича ўртача фоиз ставкаси 2024 йилга нисбатан 0,9 фоиз бандга пасайиб, 23,6 фоизни ташкил этган.
«Номинал кредит ставкаларининг инфляция ва инфляцион кутилмалар билан солиштирганда юқори даражада сақланиб қолаётгани кредит ресурсларининг реал қиймати ҳали ҳам анча юқори эканлигини кўрсатмоқда», — деди.
Сенатор Марказий банк кредитларни арзонлаштириш ва иқтисодиётнинг молиявий ресурслардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш учун қандай қўшимча чоралар кўраётгани ҳақида сўради. «Бугунги кунда аҳоли ҳам, тадбиркорлар ҳам ўз ҳаётларида айнан кредит ставкаларидаги ижобий ўзгаришларни тезроқ ҳис қилишни хоҳлашади», — деб таъкидлади Жамила Бобаназарова.
Саволга жавоб берар экан, Тимур Ишметов кредит ставкалари инфляция, инфляцион кутилмалар, ресурслар қиймати ва молиявий хавф-хатарлар таъсирида шаклланишини билдирди.
«Бу ерда, албатта, ресурслар қиймати муҳим рол ўйнайди. Депозитлар бўйича юқори ставкалар кредит ставкаларига таъсир қилади. Биз маъмурий услублар билан на депозит, на кредит ставкаларига таъсир ўтказиш устида ишламаяпмиз. Бу нотўғри бўларди», — деди.
Унинг фикрича, кредитларни барқарор арзонлаштиришнинг асосий йўли — инфляцияни тизимли равишда пасайтириш.
У сўнгги йилларда инфляциянинг пасайиши, миллий валютадаги маблағлар ва депозитларнинг ўсиши, шунингдек, банкларнинг ресурс базаси кенгайиши кредит ресурслари қийматини пасайтириш учун асос яратаётганини қайд этди. «Шу билан бирга, ресурслар қийматининг пасайиши нисбатан секин ва босқичма-босқич амалга ошириладиган жараён бўлади», — дея урғу берди.
Тимур Ишметовнинг сўзларига кўра, инфляцияни пасайтириш билан бир қаторда, МБ миллий валютадаги жамғармалар ҳажмини ва уларнинг иқтисодиётдаги улушини ошириш бўйича ишларни давом эттиради.
У, шунингдек, муҳим йўналишлар сифатида банк тизимини трансформация қилиш, молия бозори иштирокчилари сонини кенгайтириш, капитал бозорини ривожлантириш ва рақобатни кучайтиришни санаб ўтди.
«Умуман олганда, бизнинг саъй-ҳаракатларимиз бутун молия тизимида — ҳам банклар ўртасида, ҳам молия бозорининг бошқа иштирокчилари ўртасида рақобат муҳитини кучайтиришга қаратилади», — деб баёнот берди МБ раҳбари.
Бундан ташқари, унинг сўзларига кўра, рақамли ечимлар ва риск-менежмент тизимларини ривожлантириш кредитлар қийматининг пасайишига хизмат қилиши керак.
«Буларнинг барчаси комплекс тарзда ишлаши керак. Биринчи навбатда, инфляция пасайганидан ва ундан кейин депозитлар бўйича номинал ставкалар тушганидан сўнг, биз кредит ресурслари бўйича ставкаларнинг пасайишига эриша оламиз», — дея хулоса қилди Тимур Ишметов.
Эслатиб ўтамиз, 2026 йил апрель ойида Ўзбекистон банклари сўмдаги омонатларнинг деярли барча сегментлари бўйича ставкаларни туширган эди. Ўртача ставка йиллик 17,4 фоизни ташкил этди — бу 2022 йил қишидан бери энг паст кўрсаткич. Аҳолининг сўмдаги омонатлари бўйича номинал даромадлилик йиллик 19,9 фоизгача пасайди. Айниқса, жисмоний шахсларнинг қисқа муддатли депозитлари бўйича ставкалар сезиларли даражада тушди — март ойидаги 20,5 фоиздан апрелда 18,5 фоизгача. Шу билан бирга, депозитлар бўйича реал даромадлилик юқорилигича қолди — йиллик 8,4 фоиз. Йил давомида у инфляцион кутилмаларнинг пасайиши ҳисобига 1,9 фоиз бандга ўсди.