Олий Мажлис Сенати 2026 йил 7 апрелдаги мажлисида Ўзбекистонда экологик ҳуқуқбузарликлар учун жавобгарликни кучайтириш тўғрисидаги қонунни маъқуллади.
Маъруза билан чиқиш қилган сенатор Анвар Тўйчиев амалдаги тартибга солиш тизими 30 дан ортиқ қонун ва 300 га яқин норматив-ҳуқуқий ҳужжатни қамраб олишини, бироқ соҳада жиддий муаммолар сақланиб қолаётганини таъкидлади.
Унинг сўзларига кўра, таҳлиллар экологик хавфсизликни таъминлаш, чиқиндиларнинг зарарли таъсирини олдини олиш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, флора ва фаунани муҳофаза қилиш, шунингдек, атмосфера ҳавосини ҳимоя қилишда камчиликларни аниқлаган.
«Экология соҳасидаги қонунчиликни бузганлик учун маъмурий ва жиноий санкциялар миқдори қилмишларнинг ижтимоий хавфлилик даражасига ва уларнинг оқибатларига мутаносиб эмас», — деб таъкидлади.
Бир қатор ҳолатларда жавобгарлик профилактик функцияни бажармайдиган арзимас жарималар билан чекланиб қолмоқда. Масалан, дарё ўзанларини тозалаш ва қирғоқларни мустаҳкамлаш бўйича ноқонуний ишлар учун 20 дан 41 млн сўмгача жарима кўзда тутилган бўлса-да, биргина 2025 йилда шунга ўхшаш 300 га яқин қоидабузарлик аниқланган.
Бундан ташқари, мансабдор шахсларга нисбатан жарима қўлланилиши бизнес учун сезиларли юклама туғдирмайди. Маърузада келтирилган маълумотларга кўра, ташланмалар меъёридан ошириб юборадиган корхоналар тахминан 2,8 млн сўм миқдорида жарима тўлаб, фаолиятини давом эттирмоқда.
«Натижада қатор саноат ва қурилиш корхоналарида „жаримани тўлаб қўя қолган осонроқ“ деган фикр шаклланмоқда», — деди сенатор.
Чиқиндиларни ёқиш муаммосига алоҳида эътибор қаратилди. Хусусан, иссиқхоналарда шиналар, битум, мазут, плёнка ва бошқа материалларни ёқиш ҳолатлари қайд этилмоқда, бу эса ҳавонинг жиддий ифлосланишига олиб келади ва аҳоли саломатлигига салбий таъсир кўрсатади.
Шу муносабат билан, Анвар Тўйчиев таъкидлаганидек, жавобгарликни кучайтириш ва қонунчиликни такомиллаштириш бўйича кўплаб таклифлар келиб тушмоқда.
Қонун президентнинг 2025 йил 18 ноябрдаги фармони (ПФ-217) ижросини таъминлаш мақсадида Миллий экология ва иқлим ўзгариши қўмитаси томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс ва бир қатор қонунларга ўзгартиришлар киритишни кўзда тутади.
Хусусан, «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонунга юридик шахслар учун молиявий санкцияларни белгиловчи янги моддалар (54−61) киритилмоқда. Улар орасида:
- дарё ўзанларини тозалаш ва қирғоқларни мустаҳкамлаш ишларини олиб бориш тартибини бузганлик учун — атроф-муҳитга етказилган зарарнинг уч баравари миқдорида;
- сувларни ифлослантирганлик ва оқова сувларни оқизиш талабларини бузганлик учун — ифлослантирганлик учун компенсация тўловининг ўн баравари миқдорида;
- дарахт ва буталарни ноқонуний кесганлик, шикастлаганлик, йўқ қилганлик ёки кўчириб ўтказганлик, шунингдек, уларни муҳофаза қилиш чораларини кўрмаганлик учун — кам қимматли навлар учун зарарнинг беш баравари, қимматбаҳо навлар учун эса ўн баравари миқдорида;
- атмосферага йўл қўйиладиган меъёрлардан ортиқча ифлослантирувчи моддалар чиқарганлик учун — компенсация тўлови суммасининг икки бараваридан ўн бараваригача миқдорида (таъсир кўрсатиш тоифасига қараб);
- қурилиш майдончаларида атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш талабларига риоя қилмаганлик учун — компенсация тўловининг уч баравари миқдорида;
- ёқилғи, материаллар ва чиқиндиларни (жумладан, шиналар, битум, мазут, плёнка, резина, жун толаси ва бошқалар) ёқишда талабларни бузганлик учун — компенсация тўловининг беш баравари миқдорида;
- чиқиндиларни йиғиш, ташиш, зарарсизлантириш, сақлаш, утилизация қилиш, қайта ишлаш ва реализация қилишда талабларни бузганлик учун — чиқиндиларни жойлаштирганлик учун компенсация тўловининг беш баравари миқдорида молиявий санкциялар қўлланилади.
Айбга иқрор бўлинган тақдирда санкциялар Миллий экология ва иқлим ўзгариши қўмитаси томонидан қўлланилиши, низолар юзага келганда ёки бир ой давомида тўланмаган тақдирда эса судда кўриб чиқилиши кўзда тутилмоқда. Бунда айни бир қоидабузарлик учун такроран жавобгарликка тортишга йўл қўйилмайди.
Миллий экология ва иқлим ўзгариши қўмитаси 2025 йил ноябрь ойи охирида экология соҳасидаги жарималар тизимини ислоҳ қилиш режалаштирилаётгани ҳақида хабар берган эди. Ҳозирда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексда 39 га яқин модда мавжуд бўлса-да, санкцияларнинг аксарияти пастлигича қолмоқда ва тегишли самарани таъминламаяпти.
Амалдаги амалиёт кўпинча оддий ходимларни жавобгарликка тортиш билан чекланиб қолмоқда.
«Дарахтларни кесишга қўйилган мораторий нима учун ишламаяпти? Чунки бундай ҳолатларда энг қуйи бўғиндаги ходим — қоровул ёки ободонлаштириш ходими айбдор деб топилади. Уни айбдор қилишади, қолганлар эса четда қолади. Бунда жарималар жуда кам: битта дарахт учун — кўпи билан 300−400 минг, баъзан 800 минг сўмгача. Қурувчи учун бу амалда ҳеч нарса эмас», — деб таъкидлаган эди ноябрь ойидаги учрашув иштирокчиларидан бири.
Ислоҳот доирасида қуйидагилар режалаштирилган эди:
- жавобгарликни фақат менежерлар ва оддий ходимлар зиммасига юклаш амалиётидан воз кечиш;
- асосий урғуни юридик шахсларни жавобгарликка тортишга қаратиш;
- жарималарни белгиланган базавий миқдорлардан эмас, балки экологияга етказилган зарардан келиб чиқиб ҳисоблаш ва уларни 5−10 баробарга ошириш.
«Юридик шахслар учун миллиардлаб жарималар — бу ерда мақсад пул ундириш эмас. Мақсад шундай механизм яратишдан иборат ку, қурувчи ўз жавобгарлигини олдиндан билсин ва қоидабузарликнинг олдини олсин», — деб баёнот берган эди ўшанда қўмита раҳбари Азиз Абдуҳакимов.
Янги жазо чоралари
Қонун лойиҳаси, шунингдек, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш талабларига оид 88-моддасига қўшимчалар киритишни кўзда тутади.
Хусусан, бунинг учун мўлжалланмаган жойларда ёқилғи, моддалар ва материалларни, шунингдек, чиқиндиларни очиқ тарзда ёққанлик ҳамда иссиқхоналарда, ишлаб чиқариш ва бошқа объектларда шиналар, резина, битум, мазут, плёнка, синтетик картон, жун толаси ва шу каби бошқа чиқиндилардан ёқилғи сифатида фойдаланганлик учун жавобгарлик жорий этилмоқда.
Жарималар миқдори қуйидагича бўлади:
- фуқаролар учун — базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 бараваридан 25 бараваригача (4,12 млн сўмдан 10,3 млн сўмгача), худди шундай қоидабузарлик такроран содир этилганда — БҲМнинг 25 бараваридан 50 бараваригача (10,3−20,6 млн сўм);
- мансабдор шахслар учун — БҲМнинг 25 бараваридан 50 бараваригача, такроран содир этилганда — БҲМнинг 50 бараваридан 70 бараваригача (28,84 млн сўмгача).
Сенатор таъкидлаганидек, қонунни тайёрлашда халқаро тажриба ўрганилган. Бир қатор мамлакатларда жарималар сезиларли даражада юқори: масалан, Германияда — ҳавони ифлослантирганлик ва дарахтларни кесганлик учун 7 млрд сўмгача, Польшада — ресурсларни ноқонуний қазиб олганлик учун 3,3 млрд сўмгача.
«Қонуннинг қабул қилиниши, энг аввало, жарима солишга эмас, балки аҳоли учун янада қулай ва шинам экологик муҳитни шакллантиришга, экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга, қонун бузилиши ҳолатлари учун жавобгарликнинг муқаррарлигини таъминлашга, шунингдек, экологик маданиятни ривожлантиришга қаратилган», — деди Анвар Тўйчиев.
Ўзбекистонда ҳавонинг кучли ифлосланиши фонида 2025 йил ноябрь ойида Ўзбекистон Экология вазирлиги ўрнига президентга бўйсунувчи Миллий экология ва иқлим ўзгариши қўмитаси ташкил этилган эди (илгари ушбу орган Вазирлар Маҳкамаси таркибида эди). Идора раиси бир вақтнинг ўзида давлат раҳбарининг экология масалалари бўйича маслаҳатчисига айланди.
Бундан ташқари, президентнинг алоҳида фармони билан Тошкент шаҳридаги экологик вазиятни яхшилаш бўйича махсус комиссия тузилди. Казбековнинг сўзларига кўра, ишлар учта йўналишда олиб борилмоқда: тезкор рейдлар ва текширувлар ўтказиш; зарур ҳолларда корхоналар фаолиятини вақтинчалик тўхтатиб туриш; шунингдек, илмий асосланган ҳисоб-китобларга таянган ўрта ва узоқ муддатли тизимли чора-тадбирларни амалга ошириш.