
2022 йилдан буён Буюк Британия, Грузия, Сингапур ва офшор юрисдикциялардаги кам танилган компаниялар тармоғи Олмалиқ кон-металлургия комбинатининг (ОКМК) 200 млн доллардан ортиқ миқдордаги давлат шартномаларини қўлга киритган. Бу ҳақда Коррупция ва уюшган жиноятчиликни ўрганиш маркази (OCCRP) ва Finance Uncovered ташкилоти материалида сўз боради.
Комбинат мамлакатдаги энг йирик давлат корхоналаридан бири бўлиб, Ўзбекистон солиқ тушумларининг қарийб 9 фоизини таъминлайди. Корхона олтин, кумуш, мис қазиб олади, шунингдек, мис симлар, катодлар, техник селен, сульфат кислотаси ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқаради.
Тендер ғолиблари орасида Буюк Британиянинг иккита компанияси — Lemixton Solutions Ltd ва Golders Business Ltd номлари келтирилган бўлиб, улар илгари кончилик соҳасида тажрибага эга бўлмаган. Суриштирув маълумотларига кўра, Lemixton Solutions 22,5 млн долларлик камида 56 та тендерда ғолиб чиққан («Газета» давлат харидлари порталида 64 та тендер шартномасини топди, битимлар сўм, рубль, доллар ва еврода тузилган), Golders Business эса камида 13 млн долларлик (камида 71 та шартнома) лойиҳаларни қўлга киритган.
Британия реестрида ҳар икки компания тендерларда ғолиб чиқиб, Ўзбекистонга маҳсулот етказиб берган даврларда «фаолиятсиз» (dormant) деб кўрсатилган. Импорт-экспорт маълумотларига кўра, фирмалар ўз фаолияти йўқлигини декларация қилган йилларда ОКМК манзилига ўнлаб турдаги товарлар жўнатган.
Расман Lemixton Solutions 71 ёшли британиялик бухгалтер Венди Конройга тегишли бўлган. Журналистлар сўровидан сўнг мулкчилик тузилмаси ретроактив тарзда ўзгартирилган: «сезиларли назоратга эга шахс» сифатида аввалига тадбиркор ва Ўзбекистон стол тенниси федерацияси вице-президенти Григорий Хван кўрсатилган, кейинроқ унинг ўрнини Колумбия фуқароси Фелипе Герреро эгаллаган.
Ҳар икки шахс 2018 йил санаси билан орқа сана билан рўйхатга киритилган. Худди шундай тузатишлар Golders Business компаниясида ҳам қайд этилган.
Суриштирув материалларида, шунингдек, ҳужжатларни қалбакилаштириш аломатлари бўлиши мумкинлиги ҳақида ҳам айтилади. ОКМК билан тузилган камида 13 та шартномада ушбу фирмаларга хизмат кўрсатган Британиянинг MoreGroup компаниясининг амалдаги ва собиқ ходимларининг электрон имзолари мавжуд. Уларнинг баъзилари ҳужжатларга имзо қўймаганликларини билдириб, Буюк Британия ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига хабар беришган.
Компанияларнинг алоқалари Буюк Британиядан ташқарида ҳам кузатилади. Lemixton ва Golders бошқа тузилмалар, жумладан Alrick Solutions (Буюк Британия) ва Hightron Logistics (Канада) билан боғлиқ бўлиб, охиргиси Невис оролидаги офшор компанияларга олиб бориши иддао қилинган.
Грузия компаниялари
Грузияда Британия фирмалари билан LOSBP LLC ва Prof Engineering LLC компаниялари рақобатлашган бўлиб, улар 2022 йилдан буён ОКМКдан 68,45 млн долларлик тендерларни қўлга киритган (баъзи лотларда Prof Engineering компанияси Lemixton’дан кейинги захира ғолиби бўлган ёки ушбу компаниянинг ягона рақобатчиси сифатида қатнашган).
Уларнинг расмий эгаси сифатида илгари тиббий туризм соҳасида ишлаган, келиб чиқиши ўзбекистонлик бўлган Жанубий Корея фуқароси Полина Останова кўрсатилган.
Февраль ойида Полина Останова Грузияда рўйхатдан ўтган 5 та компанияни, жумладан LOSBP ва Prof Engineering’ни Қозоғистон фуқароси Раҳат Науризбековдан сотиб олган.
2018 йилдан 2022 йилгача Науризбеков Prof Engineering ва яна иккита Грузия компаниясига асос солган, шунингдек, LOSBP ва реестр маълумотларига кўра, тахминан 35 долларга сотиб олинган яна бир фирманинг якуний эгасига айланган.
Журналистлар томонидан ўрганилган Грузия корпоратив қайдларига кўра, 2025 йил февраль ойида Останова битта битим доирасида жами 5 та компанияни тахминан 350 долларга сотиб олган. Битим тузилган вақтда ушбу компаниялардан иккитаси аллақачон ОКМКнинг жами 65,9 млн долларлик тендерлари ғолиби деб топилган эди.
Британиядаги икки компания билан боғлиқ вазият каби, суриштирув маълумотларига кўра, Грузиянинг 5 та фирмасининг молиявий ҳисоботлари уларнинг тендер ҳужжатлари ва экспорт статистикасида кўрсатилган фаолият ҳажмини акс эттирмайди.
Грузия реестрларига кўра, барча 5 та компания камида охирги икки йил давомида «фаолиятсиз» мақомига эга бўлган. Шу билан бирга, айнан шу даврда улар ОКМК тендерларида ғолиб чиққан ва комбинат ҳамда Ўзбекистондаги бошқа компаниялар манзилига маҳсулот етказиб берган. Бундан ташқари, Грузиянинг расмий молиявий ҳисоботлар порталида улар томонидан тақдим этилган молиявий ҳисоботлар мавжуд эмас.
Грузия ҳукумати солиқ хизмати вакили журналистларга даромад олувчи компаниялар уни декларация қилишлари шартлигини, фойда эса белгиланган тартибда солиққа тортилишини маълум қилган.
Корпоратив ҳужжатларда Грузия фирмалари ва ОКМКнинг Британиядаги пудратчилари ўртасида тўғридан-тўғри алоқалар расман кўрсатилмаган. Шу билан бирга, журналистлар оммавий маълумотлардаги айрим ўхшашликларга эътибор қаратган. Хусусан, Полина Останованинг ижтимоий тармоқлардаги очиқ аккаунтлари таҳлили унинг Григорий Хван атрофидаги шахслар билан боғлиқ нашрларга муносабат билдирганини кўрсатган.
Шунингдек, ижтимоий тармоқларда Останова ва Британия реестрларида ОКМК тендерлари ғолиби бўлган икки компанияда сезиларли назоратга эга шахс сифатида кўрсатилган Фелипе Герреро бир хил жойларда бўлганлари акс этган суратлар борлиги қайд этилган. Бундан ташқари, очиқ манбаларда улар Жанубий Кореянинг битта компанияси вакиллари сифатида тилга олинади.
Сингапур
Суриштирув материалларида Сингапурнинг 3 та компанияси — Polisteel Solutions Pte Ltd, Ventopro Pte Ltd ва Mek Industrial Technology Pte Ltd номлари ҳам келтирилган бўлиб, улар ҳам ОКМК билан 102,9 млн долларлик шартномалар тузган.
OCCRP томонидан ўрганилган оммавий ҳужжатлар ушбу уч компания ва Ўзбекистон стол теннисини ифодаловчи Хван ўртасида Кариб ҳавзасидаги компания орқали эҳтимолий алоқа борлигига ишора қилади.
Ушбу уч компания манфаатларини ифодаловчи америкалик адвокат улар тилга олинган тузилмалар билан боғлиқ эмаслигини ва бир хил шахслар томонидан назорат қилинмаслигини таъкидлаган, бироқ АҚШдаги лобби ҳужжатларида вакиллик қилинаётган мамлакат сифатида Ўзбекистон кўрсатилган.
Transparency International экспертлари Британиянинг корпоратив ҳисобот тизими ҳали ҳам реестрларда нотўғри маълумотлар сақланиб қолишига йўл қўяётганини таъкидлашди. Уларнинг фикрича, мулкчилик тузилмасининг шаффоф эмаслиги ва кам танилган компанияларнинг йирик давлат шартномаларида иштирок этиши мажбуриятларнинг бажарилмаслиги ва маблағларнинг олиб чиқиб кетилиши хавфини юзага келтиради.
Қайд этиш жоизки, Lemixton Solutions 2020–2021 йилларда ОКМК тендерларида тилга олинган, бироқ ҳар доим ҳам ғолиб чиқмаган.
Бундан ташқари, тендер якунлари бўйича лотга асосан фақат харид комиссиясининг баённомаси илова қилинган, шартноманинг ўзи эса илова қилинмаган.
Тендерлардан бирида Қозоғистоннинг «Модуль сталь» компанияси иштирок этган, бироқ тендер комиссияси жараён давомида балларни баҳолашдан сўнг уни танловдан чиқариб юборган ва фақат LOSBP ва Lemixton Solutions’ни қолдирган.
Lemixton Solutions шунингдек «Ўзбекнефтгаз» ва «Ўзметкомбинат»нинг айрим тендерларида, Golders Business эса «Ўзметкомбинат» тендерларида ғолиб чиққан.
ОКМКнинг муносабати
2026 йил 18 февраль куни ОКМК 200 млн долларлик шартномалар ҳақидаги нашрларга жавобан баёнот тарқатди. Компанияда кўрсатилган харидлар бўйича хизмат текшируви ўтказилгани маълум қилинди.
Комбинат 2021 йилдан бошлаб барча давлат харидлари «инсон омили»сиз махсус электрон платформа орқали амалга оширилаётганини билдирди. Сўз юритилаётган импорт шартномалари Ўзбекистон республика товар-хомашё биржасининг etender.uzex.uz электрон порталида очиқ рақобат асосида тендер ва танлов тартиб-таомиллари орқали эълон қилинган ва ўтказилган.
ОКМК маълумотларига кўра, тўғридан-тўғри шартномалар тузилмаган, ҳар бир лот бўйича энг паст нарх таклиф қилган иштирокчи автоматик равишда ғолиб деб топилган. Иштирокчиларнинг аффилланганлиги (шахслар ва компаниялар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик) электрон портал орқали текширилган ва аффилланганлик фактлари тасдиқланмаган.
Комбинат шунингдек, етказиб бериш ишлари тўлиқ ҳажмда ва белгиланган муддатларда бажарилганини, товарлар махсус комиссия томонидан қабул қилинганини, шартномалар комбинат манфаатларига зарар етказмаганини ва харидлар жараёнида қонунчилик бузилишига йўл қўйилмаганини таъкидлади.
2025 йил якунларига кўра, Олмалиқ КМКнинг саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 51,6 трлн сўмни ташкил этди, бу прогнозга нисбатан 19 фоизга ва 2024 йилга нисбатан 34,5 фоизга кўп. 2024 йилга нисбатан маҳсулот ишлаб чиқариш 13,2 трлн сўмга ошган. 2025 йилда комбинатда 148,5 минг тонна мис ишлаб чиқарилди, бу 2024 йилги кўрсаткичдан 11,1 минг тоннага кўп.
2025 йил 27 мартда 3-сонли мис бойитиш фабрикасида (3-МБФ) биринчи концентрат олинди. Йил давомида корхона тажриба-саноат режимида ишлаб, 130 млн долларлик маҳсулот ишлаб чиқарди, шу жумладан олтин — 58 млн доллар, кумуш — 4,85 млн доллар ва мис — 65,9 млн долларлик.
2025 йил якуни бўйича комбинат давлат бюджетига 23,57 трлн сўм ўтказди, бу 2024 йилги кўрсаткичдан 4,2 трлн сўмга кўпдир.