Ўзбекистонда қурилиш соҳасидаги норасмий иқтисодиётни қисқартириш бўйича комплекс чоралар қабул қилинади. Бу президентнинг 2025 йил 10 декабрдаги фармонида назарда тутилган.
2024 йилда Ўзбекистоннинг кузатилмаётган иқтисодиёти ҳажми 505 трлн сўмдан ошиб, ЯИМнинг 34,8% ини ташкил этди. Унинг асосий қисми қишлоқ хўжалиги (63,6%), қурилиш (41,3%) ва хизматлар соҳаси (40,1%) ҳиссасига тўғри келади.
Кузатилмаётган иқтисодиёт — бу расмий статистика тўлиқ ҳисобга ола олмайдиган иқтисодиёт қисми. У ноформал ва норасмий (яширин) иқтисодиётни ўз ичига олади.
Ноформал иқтисодиёт (тахминан 383,6 трлн сўм) — бу одамлар рўйхатдан ўтмасдан кўрсатадиган кичик бизнес ва хизматлар. Масалан, уйда кийим таъмирлаш, лицензиясиз такси ёки расмий рухсатномасиз сабзавот сотиш.
Норасмий (яширин) иқтисодиёт (тахминан 122 трлн сўм) — бу қонуний, лекин давлатдан яширилган фаолият. Масалан, тадбиркорлар камроқ солиқ тўлаш учун даромаднинг бир қисмини кўрсатмаганида ёки ходимларга иш ҳақи конвертда берилганида.
Солиқ солиш — бозор қиймати бўйича
Фармонга кўра, 2026 йил 1 апрелдан бошлаб кўчмас мулк ва автомобиллар билан боғлиқ битимлар фақат банк карталари ёки электрон тўлов тизимлари орқали амалга оширилади. 25 млн сўмдан ортиқ тўловлар ҳам нақд пулсиз шаклга ўтади ва бошқалар.
2026 йил 1 январдан бошлаб кўчмас мулк объектлари ва қурилиш материаллари учун солиқ базаси пасайтирилган ҳужжатлар асосида эмас, балки уларнинг бозор қийматидан келиб чиқиб белгиланади.
2025 йил 1 февралгача кўчмас мулк ва ер участкаларининг бозор қийматини уларнинг жойлашган жойидаги маълумотлар асосида аниқлаш механизмини тасдиқлаш режалаштирилган.
Қурилиш ва савдо соҳасидаги юридик шахслар устав капиталига киритилган мол-мулкни, шу жумладан электрон ҳисоб-фактуралар, онлайн-касса чеклари, божхона декларациялари ва нотариал шартномаларни батафсил ҳисобга олишни юритишлари шарт. Барча бундай операциялар 15 кун ичида шахсий кабинет орқали солиқ органлари базасида мажбурий тартибда акс эттирилиши керак.
Норасмий иқтисодиётни қисқартириш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар дастури қуйидагиларни назарда тутади:
- такрорий солиқ қонунбузарликларига йўл қўйган компанияларнинг давлат харидлари ва тендерларида иштирокини чеклаш;
- иш ўринларини яширганлик учун жавобгарликни ошириш;
- қурилиш объектлари бўйича солиқ базасини бозор нархларида мажбурий белгилаш.
2025 йил 1 февралгача Вазирлар Маҳкамасига кешбэк жорий этиш бўйича таклиф киритилади: фуқаролар янги кўп қаватли уйлардан уй-жой ёки нотурар жой сотиб олганда тўланган ҚҚСнинг бир қисмини қайтариб олишади — бу банк орқали тўланган тақдирда амалга оширилади.
Бундан ташқари, пудрат ва субпудрат шартномаларининг тўлиқ ҳисоби my3.soliq.uz платформаси орқали солиқ органларига интеграция қилинади.
Электрон ҳисоб-фактураларда мажбурий тартибда қуйидагилар кўрсатилади:
- лойиҳа ID’си (бюджетдан молиялаштириладиган объектлар учун),
- кадастр рақами ёки объектнинг рўйхатдан ўтиш рақами (тижорат лойиҳалари учун).
Шунингдек, кўчмас мулк олди-сотди битимларини нотариал расмийлаштиришда ҳисоб-фактуралар ва банк тўловларини электрон рўйхатдан ўтказиш тартибини жорий этиш назарда тутилган.
2026 йил 1 майгача «Шаффоф қурилиш» тизимини такомиллаштириш режалаштирилган:
- лойиҳа-смета ҳужжатларини солиқ тизимлари билан интеграция қилиш;
- қурилиш ресурсларининг миллий каталогини жорий этиш;
- шартномалар ва бажарилган ишлар далолатномаларини (2-шакл) ҳақиқий иш ҳақи фондини мажбурий акс эттирган ҳолда рақамлаштириш.
Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасига товар-моддий бойликларни қурилиш ва савдо компанияларининг устав капиталига фақат келиб чиқиши тўғрисидаги ҳужжатлар мавжуд бўлган ва давлат рўйхатидан ўтгандан сўнг киритиш мумкинлиги, шундан сўнг улардан фойдаланиш ёки сотиш мумкинлиги тўғрисидаги қарор лойиҳаси киритилади.
Солиқ қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари Мубин Мирзаев 2024 йил декабрь ойида солиқ фирибгарлиги схемалари ҳақида сўзлаб берган эди: қурувчилар ёки кўчмас мулк сотувчилари битим қиймати асосида ҳисобланадиган солиқларни камайтириш ва даромаднинг бир қисмини яшириш мақсадида битимларни ҳақиқий бозор қийматидан анча паст нархда расмийлаштирадилар. Масалан, 1 млрд сўм турадиган квартира расман 500 млн сўмга сотилади. Натижада солиқлар фақат 500 млн сўмдан тўланади, қолган сумма эса «конвертда» берилади.
Иккинчи схема — жисмоний шахслар қурилиш материалларини (масалан, цемент, арматура, бўёқ) компаниянинг устав капиталига ҳисса сифатида киритадилар. Материаллар пасайтирилган ёки оширилган қийматда баҳоланиши мумкин. Натижада компаниянинг солиқ мажбуриятлари камаяди.