Ўзбекистонда атом электр станцияси қурилишида «биринчи бетон» босқичига ўтиш 2026 йил декабрь ойига кўчирилди. Бу ҳақда жорий йилги давлат дастури лойиҳасида сўз боради.
«Биринчи бетон» — бу АЭС пойдеворига (одатда реактор биносига) илк бор бетон қуйиш жараёни. Ушбу босқичдан бошлаб лойиҳа тайёргарликдан бевосита қурилиш босқичига ўтган ҳисобланади. Атом энергияси агентлиги директори Азим Аҳмедхўжаев 2025 йил август ойида президентга берган ҳисоботида кичик АЭСда илк бетон қуйиш ишлари 2026 йилнинг мартига режалаштирилганини маълум қилган эди.
Давлат дастури лойиҳаси эълон қилинганидан сўнг, «Ўзатом» агентлиги расмий тушунтириш билан чиқиб, аввал эълон қилинган муддатлар ўз кучида қолишини ва муддатларни кўчириш ҳақида гап кетмаётганини таъкидлади. Агентликнинг қайд этишича, лойиҳада кўрсатилган сана тайёргарлик ва лицензиялашнинг барча мажбурий босқичларини айнан 2026 йил декабригача якунлашни назарда тутувчи «консерватив сценарий»ни акс эттиради.
«Ўзатом» агентлик миллий қонунчилик талаблари ва ядро ҳамда радиация хавфсизлиги халқаро стандартларига қатъий риоя қилган ҳолда барча кўзда тутилган жараёнлардан изчил ўтаётганини тушунтирди. Шу билан бирга, «биринчи бетон» босқичига фақат ваколатли органларнинг барча рухсатнома ва розиликлари олинганидан кейингина киришиш режалаштирилган.
«Илк бетон ишлари — лойиҳани амалга оширишдаги муҳим воқеа бўлиб, у кенг ёритилади. Шу билан бирга, биз масъулият даражасини тўлиқ англаймиз ва бу босқичга фақат ваколатли органлардан барча зарур рухсатнома ва розиликларни олганимиздан сўнг киришамиз», — деб таъкидлади агентлик.
Бошқа ҳужжатлар
Давлат дастури лойиҳасига кўра, 2026 йилда бир қатор асосий тайёргарлик босқичларини якунлаш ҳам кўзда тутилган.
Хусусан, йил давомида АЭСни сув-сувли энергетик реактор ва РИТМ-200Н реактори асосида қайта лойиҳалаш ишларини ҳисобга олган ҳолда амалдаги шартномага қўшимча келишув ишлаб чиқиш ва имзолаш режалаштирилган. Бунинг учун ҳуқуқий, техник ва молиявий маслаҳатчиларни жалб қилиш, шунингдек, Россиянинг «Росатом» давлат корпорацияси билан музокаралар ўтказиш кўзда тутилган.
Келишув лойиҳаси манфаатдор вазирлик ва идоралар, шунингдек, президентнинг энергетика хавфсизлиги бўйича маслаҳатчиси Алишер Султонов (декабрь ойида лавозимидан озод этилган) раҳбарлик қилган Атом энергияси ва ядро технологияларини жорий этиш бўйича идоралараро илмий-техник кенгаш билан келишилиши керак.
Ҳужжатда АЭС майдончасида қурилиш-монтаж базасининг биринчи босқичини қуриш ва уни 2026 йилнинг декабригача ишга тушириш, шунингдек, станцияни жойлаштириш хавфсизлигини асослаш бўйича ҳисобот тайёрлаш, экспертизанинг ижобий хулосасини олиш ва қурилиш учун лицензияни расмийлаштириш кўзда тутилган.
Бундан ташқари, 2026 йил якунига қадар манфаатдор вазирлик ва идоралар билан шартлар келишиб олинганидан сўнг, АЭС учун ядро ёқилғисини етказиб бериш бўйича шартнома тузиш режалаштирилган.
2025 йил сентябрь ойи охирида Ўзбекистон ва Россия Жиззах вилоятининг Фориш туманида бўлажак атом станциясининг конфигурациясини белгиловчи ҳужжатларни имзолаган эди. Томонлар, шунингдек, реакторлар учун ядро ёқилғиси етказиб бериш бўйича ҳам келишиб олдилар. Энергоблокларни ишга тушириш 2029−2035 йилларга мўлжалланган. Кичик ва йирик АЭСларни бир жойга жойлаштириш ҳисобига «МВт·соат нуқтаи назаридан энг тежамкор вариант» бўлиши кутилмоқда.
Интеграциялашган АЭС иккита йирик ВВЭР-1000 реакторини (ҳар бири 1 ГВт) ва иккита кичик РИТМ-200Н реакторини (ҳар бири 55 МВт, дастлаб олтита реактор кўзда тутилган эди) ўз ичига олади. Объектнинг умумий қуввати 2110 МВт ни ташкил этади, тўлиқ ишга туширилгандан сўнг йиллик электр энергияси ишлаб чиқариш 16−17 млрд кВт·соатга етиши, Ўзбекистон энергия балансидаги улуши эса 12−15 фоизни ташкил этиши керак. Ҳисобланган афзаллик муддати — 60 йил.
Кичик АЭС асосида атом музёрар кемаларида ишлатилган РИТМ-200Н сув-сувли ядро реактори ётади, бироқ ушбу реакторли қуруқликдаги АЭС ҳали қурилмаган ва референт (синовдан ўтган) ҳисобланмайди. Бундан ташқари, Ўзбекистон бир майдоннинг ўзида бир вақтнинг ўзида кичик ва йирик АЭСлар жойлаштирилган дунёдаги биринчи давлат бўлади.