Ҳозирги паст ҳаво сифати билан боғлиқ вазият бир-бирини кучайтирган антропоген ва табиий иқлим омиллари натижасида юзага келди, деб баёнот берди Экология ва иқлим ўзгаришлари бўйича Миллий қўмита раиси Азиз Абдуҳакимов 2025 йил 26 ва 27 ноябрь кунлари Тошкентдаги экологик вазиятни яхшилаш бўйича махсус комиссиянинг дастлабки иш кунлари якунлари бўйича ўтказилган брифингларда. Комиссия президентнинг 24 ноябрдаги фармони билан тузилган эди.
Табиий ва иқлим омиллари
Омиллардан бири — бу шаҳарда узоқ вақт давомида сезиларли ёғингарчилик кузатилмагани, дея қайд этди қўмита раҳбари ва президентнинг экология бўйича маслаҳатчиси. У Ўзгидромет маълумотларига таяниб, 2024 йил октябрда 46 мм ёғингарчилик бўлган бўлса, жорий йил октябрда атиги 1 мм бўлганини айтди. Бу охирги 170 йилдаги энг паст кўрсаткичлардан бири бўлиб, ўта қурғоқчил бўлган 1917 йилги кўрсаткичга яқин.
Шамол тезлигининг сусайиши ҳам ҳаво сифатига таъсир кўрсатган. Агар 1950–80-йилларда Тошкентда ўртача шамол тезлиги 1,7 м/с ни ташкил этган бўлса, 2011–2024 йилларда бу кўрсаткич 1,3 м/с гача пасайган. Бу ифлослантирувчи моддаларнинг тўпланиш самарасини кучайтиради.
«Ўзбекистонда ҳарорат ҳар 10 йилда ўртача 0,29 даражага кўтарилмоқда. Бу глобал кўрсаткичдан 2 баравар юқори. БМТ маълумотларига кўра, Марказий Осиё ҳудудининг 20 фоиздан ортиғи — тахминан 80 миллион гектар — аллақачон деградацияга учраган», — дея таъкидлади Азиз Абдуҳакимов.
Антропоген омиллар
«Антропоген омиллар ҳақида тўхталаман. Бу, албатта, иқтисодий ривожланиш ва урбанизация жараёнлари. Ўзбекистон бугунги кунда юқори суръатлар билан ривожланмоқда. ЯИМнинг ўртача йиллик ўсиши 6–7 фоизни ташкил этади. Фақатгина 2024 йилнинг ўзида саноат қарийб 7 фоизга, қурилиш сектори 14 фоиздан кўпроққа ўсди. Тошкент кенг кўламли урбанизация жараёнини бошдан кечирмоқда», — деди қўмита раҳбари.
Агар 1991–2016 йилларда ўртача ҳар йили 2200 та квартира қурилган бўлса, 2017–2023 йилларда бу кўрсаткич 15,8 мингтани ташкил этди. 2024 йилда 22,5 минг оила янги уй-жойга кўчиб кирди.
Пойтахтдаги автомобиллар сони ҳам тез ўсмоқда. 2020 йилдан бугунги кунгача у 417 мингдан 624 минггача кўпайди. Ўсиш 50 фоизни ташкил этмоқда.
Тошкент шаҳри ва Тошкент вилоятида атмосферага чиқарилган чиқиндилар ҳажми 2016 йилдаги 345 минг тоннадан 2024 йилда 486 минг тоннагача ошди — 40 фоизга ўсиш.
«Бу, шубҳасиз, аҳолимиз даромадлари ва фаровонлигининг ўсиши натижасидир. Аммо бу омиллар натижасида антропоген юклама ҳам мутаносиб равишда ошмоқда», — деди Азиз Абдуҳакимов.
Чора кўриш ва назорат рейдлари
Қўмита раҳбари 2025 йил 24 ноябрь куни президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева раҳбарлигида экологик вазият муҳокама қилиниб, шошилинч чоралар белгиланганини эслатди. Улар айни шу куни имзоланган президент фармонига киритилди.
Абдуҳакимовнинг сўзларига кўра, 24 ноябр куниёқ Экология қўмитаси, Бош прокуратура, ФВВ, Миллий гвардия ва ИИВнинг 300 дан ортиқ мутахассисидан иборат 30 та ишчи гуруҳи тузилиб, ишга киришган.
Рейдлар давомида 331 та корхона текширилди, атмосферани ифлослантирувчи 35 та объект фаолияти 10 кунга вақтинча тўхтатилди. Агар камчиликлар белгиланган муддатда бартараф этилмаса, бундай корхоналарнинг фаолияти тўлиқ тўхтатилади.
Бундан ташқари, пойтахт ва вилоятдаги 434 та қурилиш ташкилоти расмий огоҳлантириш олди, улардан 50 тасига нисбатан чоралар кўрилди. Жами 2056 нафар қоидабузар жавобгарликка тортилди.
Президент маслаҳатчиси амалга оширилаётган чоралар натижасида Тошкентдаги ҳаво ифлосланиши даражаси бироз пасайганини маълум қилди: агар 24 ноябрь соат 18:00 да бу 350–400 мкг/м3 ни ташкил этган бўлса, 25 ноябрь соат 18:00 да 150–200 мкг/м3 гача тушган.
Нега ҳавони дарҳол яхшилаш мумкин эмас?
Бу саволни берар экан, Азиз Абдуҳакимов жавоб берди: «Биз табиий иқлим жараёнлари бу муаммони қисқа вақт ичида тўлиқ ҳал қилишга имкон бермаслигини объектив тушунишимиз керак. Юқорида кўрсатилган омиллар туфайли атмосфера ҳавосининг янгиланиши сезиларли даражада секинлашган. Бундай шароитларда табиий шароитларга боғлиқ бўлмаган барча антропоген омилларни имкон қадар қисқартириш лозим. Шу мақсадда махсус комиссия давлат органлари, ташкилотлар ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларини 24/7 режимида сафарбар қилди».