Олий Мажлис Қонунчилик палатаси 2025 йил 5 август куни бўлиб ўтган мажлисда «Шаҳарсозлик реновацияси тўғрисида»ги қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди, дея хабар берди парламент қуйи палатаси матбуот хизмати.
Ҳужжатни адлия вазири ўринбосари Маҳмуд Истамов тақдим этди. Ушбу лойиҳа эскирган уй-жой фондини янгилаш ва хавфсиз, замонавий ва энергия тежамкор шаҳар муҳитини яратиш учун ҳуқуқий асос яратишга қаратилганини таъкидлади.
«Ҳаммага маълумки, кейинги йилларда аҳоли сонининг ўсиши ва уй-жойга бўлган талаб туфайли мамлакатимиз аслида катта қурилиш майдончасига айланди. Мамлакатнинг аксарият ҳудудларида реновация лойиҳалари доирасида юзлаб кўп қаватли уйлар қурилмоқда», — деди у Бухоро, Қўқон ва Жиззах вилояти туманларида амалга оширилган лойиҳаларнинг суратларини намойиш этиб.
Унинг сўзларига кўра, реновация лойиҳалари кенг кўламда амалга оширилаётганига қарамай, мамлакатда бу жараёнларни тизимли равишда тартибга солувчи махсус қонун ҳалигача мавжуд эмас.
«Бугунги кунда бундай лойиҳалар Фуқаролик, Шаҳарсозлик, Ер кодекслари, шунингдек, бошқа қонунлар ва қонуности ҳужжатлари каби умумий қонунлар билан тартибга солинмоқда. Махсус қонунчиликнинг йўқлиги қатор ҳолларда мулкдорларнинг ҳуқуқлари бузилишига олиб келаётгани аниқ», — деди Истамов.
У парламентга инвесторларнинг хатти-ҳаракатлари юзасидан фуқаролардан кўплаб шикоятлар келиб тушганини, жабрланганлар манфаатларида жиноят ишлари қўзғатилганини эслатди. «Буларнинг барчаси мулкдорлар, инвесторлар ва давлат органлари ўртасидаги муносабатларни тизимли равишда тартибга солувчи ягона норматив-ҳуқуқий ҳужжатга эҳтиёж борлигини кўрсатади», — деди вазир ўринбосари.
Эски уй-жой фонди янгилашга муҳтож
Истамов шунингдек, мавжуд уй-жой фонди модернизация қилиниши кераклигини таъкидлади: мамлакатда 42 мингдан ортиқ кўп қаватли уйлар мавжуд бўлиб, улардан 17 мингга яқини икки ва уч қаватли бинолардир.
«Улардан 343 та уй фойдаланиш муддатини ўтаб бўлган ва авария ҳолатида. Натижада кўпгина аҳоли замонавий талабларга жавоб бермайдиган эски уйларда яшашда давом этмоқда: электр, газ ва сув таъминоти тизимлари эскирган, баъзи уйларда ҳатто канализация ҳам йўқ, ҳожатхоналар эса умумий ва кўчада жойлашган», — деди.
Таҳлилга кўра, 17 мингта эски уй ўрнига 13,5 мингта замонавий 7-9 қаватли уйлар қуриш мумкин, бу эса уч баравар кўп аҳолини уй-жой билан таъминлаш, шунингдек, энергия ва инфратузилма ресурсларини сезиларли даражада тежаш имконини беради.
Реновация фақат мулкдорларнинг 100% розилиги билан мумкин бўлади
Ҳужжатда ҳудудлар реновацияга муҳтож деб топилиши мумкин бўлган аниқ мезонлар белгиланган. Улар орасида бош режада реновация зонаси статуси мавжудлиги, биноларнинг тўлиқ яроқсиз ёки авария ҳолатида эканлиги, шунингдек, аҳолининг ижтимоий ҳаётига сезиларли даражада таъсир этувчи омиллар мавжуд.
Бундан ташқари, қонун лойиҳасига кўра, реновация лойиҳасини ҳокимиятлар, тегишли ҳудуд аҳолиси ёки хусусий инвесторлар ташаббус қилиши мумкин. Бунда ташаббус киритиш учун ушбу ҳудудда яшовчи мулкдорларнинг камида 80%ининг нотариал тасдиқланган ёзма розилиги талаб қилинади. Яъни, аҳолининг 4/5 қисми ўз розилигини билдирмагунча, ҳеч қандай ташаббус илгари сурилмайди.
Таққослаш учун, Туркияда реновация мулкдорларнинг 51% розилиги билан, Корея Республикаси ва Россия Федерациясида учдан икки қисми (66%), Япония, Тайвань ва Флорида штатида (АҚШ) эса 75% овоз билан амалга оширилиши мумкин.
Шу билан бирга, гап фақат таклиф киритиш ҳуқуқи ҳақида кетмоқда.
«Эътибор бериш керак бўлган асосий жиҳат: мулкдорнинг овози фақат таклиф киритиш учун зарур. Агар лойиҳа ёки таклиф маъқулланса, лойиҳа тасдиқланганидан сўнг ҳар бир мулкдор билан компенсациянинг қулай варианти келишилади ва ҳокимият, инвестор ҳамда мулк эгаси ўртасида уч томонлама нотариал тасдиқланган келишув тузилади», — дея тушунтирди вазир ўринбосари.
У мулкдорларнинг 100% розилигига эришилмасдан туриб, ҳеч қандай қурилиш ишлари ёки бузиш ишлари амалга оширилмаслигини таъкидлади. Шунингдек, инвесторлар ва мулкдорлар томонидан қилинган суиистеъмолликларга қарши ҳуқуқий механизмлар, шунингдек, низоларни ҳал қилиш тартиби ҳам назарда тутилган.
Мулкдорлар манфаатларини қоплаш ва ҳимоя қилиш
Қонун лойиҳасида компенсациянинг 3 шакли назарда тутилган:
- реновация ўрнида янги қурилган уйда уй-жой ёки нотурар жой бериш;
- бошқа ҳудудда уй-жой бериш;
- мулкнинг бозор қиймати миқдорида пул компенсацияси тўлаш.
«Агар фуқаро қурилиш даврида вақтинча ижара уйда яшаса, ижара харажатлари тўлиқ қопланади. Бундан ташқари, ҳар бир мулкдорга ўз мулкининг бозор қийматининг 12% миқдорида бир марталик компенсация тўланади. Шундай қилиб, ҳар бир эгасига ўз ҳаёти ва уй-жой шароитини янгилаш имконияти берилади», — дея қўшимча қилди Истамов.
Муддатлар ва давлат кафолатлари
Қонунга кўра, қурилиш муддати 2 йил этиб белгиланмоқда. Муддат кечиктирилган тақдирда, қурувчи ҳар бир кечиктирилган кун учун мулк қийматининг 0,5%и миқдорида жарима тўлаши шарт бўлади. Ҳар бир лойиҳа бўйича алоҳида дирекция — инвестор ва мулкдор ўртасидаги мажбуриятларнинг бажарилиши учун жавобгар бўлган юридик шахс ташкил этилади.
«Агар лойиҳа якунига етказилмаса, у Шаҳарсозликдаги реновацияни қўллаб-қувватлаш фонди ихтиёрига ўтказилади, фонд эса янги инвесторни жалб қилиб, қурилишни якунлайди. Давлат лойиҳанинг чала қолиб кетмаслигига кафолат беради», — дея ишонтирди Адлия вазирлиги вакили.
Вазир ўринбосарининг сўзларига кўра, мулкдорларга лойиҳада улуш асосида иштирок этиш имконияти ҳам берилади: «Агар реновация лойиҳаси фойда келтириши кўзда тутилса, ташаббускор билан келишилган ҳолда мулкдор ўз кўчмас мулкини бозор қийматида улушга ўтказиши ва умумий тушумдан фойда олиши мумкин».
Депутатнинг таклифи
Депутат Умид Ёқубхўжаев ташаббуснинг муҳимлигини таъкидлади, аммо мулкдорларнинг ҳуқуқларини қўшимча ҳимоя қилиш, айниқса хусусийлаштирилган ер участкаларини олиб қўйиш ва реновацияга розилик олиш механизми масалаларига алоҳида эътибор қаратиш зарурлигини қайд этди.
Хусусан, у фуқаролар томонидан давлатдан пулли асосда сотиб олинган қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ер участкалари масаласига тўхталиб ўтди. У: «Агар хусусий мулк бўлган бундай ер участкалари реновация зонасига тушиб қолса, улар қандай олиб қўйилади?» деб сўради.
«Бизнингча, бундай участкалар баҳоланган қиймат бўйича оддий компенсация тўлаш орқали эмас, балки келишув асосида сотиб олиш орқали реновация дастурига киритилиши керак», — дея қўшимча қилди депутат.
Иккинчи савол реновацияга розилик олиш тартибига тегишли эди. Лойиҳага кўра, ҳуқуқ эгаларининг камида 80 фоизининг нотариал тасдиқланган ёзма розилиги талаб қилинади. Бироқ, депутат хорижий тажрибага, хусусан, Жанубий Корея тажрибасига тўхталиб ўтди, у ерда мулкдорларга тегишли участкаларнинг майдони ҳам ҳисобга олинади.
«Қонун лойиҳаси муаллифларининг фикрини билмоқчи эдим: бизнинг лойиҳамизга худди шундай талабни киритиш — яъни участкаларнинг ўлчамларини ҳам ҳисобга олиш керак эмасми?» — деб сўради.
Айтилган фикрларга жавобан, Маҳмуд Истамов лойиҳа мулк ҳуқуқини кафолатловчи Конституция тамойилларига асосланганини таъкидлади.
«Мулк эгаси суд қарори ва қонунга хилоф равишда мулкидан маҳрум этилиши мумкин эмас, олиб қўйилган тақдирда эса мулк олдиндан ва тўлиқ ҳажмда қопланиши керак», — дея эслатди.
У хусусийлаштириш тўғрисидаги қонунчиликда «бундай участкалар фақат сотиб олиш йўли билан олиниши мумкин»лиги аниқ кўрсатилганини тасдиқлади. Унинг сўзларига кўра, айнан шу сабабли бу норма реновация тўғрисидаги қонун лойиҳасида такрорланмаган. Бироқ, унинг фикрича, бу нормани келажакдаги қонунда такрорлаш мақсадга мувофиқ бўлади.
Мулкдорларнинг 80% розилиги механизмига келсак, Истамов шундай деди:
«Сиз ҳақсиз, биз халқаро тажрибани ўргандик. Баъзи мамлакатларда фақат эгалари сони ҳисобга олинади, бошқаларида эса ҳам сони, ҳам уларга тегишли майдон улуши ҳисобга олинади. Ўйлайманки, иккала мезонни ҳам назарда тутиш мумкин. Жорий версияда биз фақат сонни кўрсатдик, аммо биринчи ўқишда бу ёндашувни қўллаб-қувватласангиз, иккинчи ўқишда майдонни киритиш масаласини муҳокама қилишга тайёрмиз».
Қонун лойиҳасининг биринчи ўқишда қабул қилиниши учун 118 нафар депутат овоз берди, қарши овоз берганлар йўқ.
2025 йил июль ойи бошида Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазири ўринбосари Озода Жўраева реновация дастурига киритилган эски уйлар аҳолисининг юқори компенсация талаб қилаётгани инвесторларга қийинчилик туғдираётганидан шикоят қилган эди. Иқтисодчилар бу баёнотга қўшилмаганди.