Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети (ЎзДЖТУ) ректори Илҳом Тўхтасинов Абдулла Қодирийнинг «Ўткан кунлар» романи инглиз тилидаги таржимаси университет томонидан ноқонуний тарқатилгани билан боғлиқ вазиятга изоҳ берди.
Америкалик тадқиқотчи Марк Ризнинг университетга совға қилган китобининг сканерланган версияси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг Unilibrary.uz ягона электрон кутубхона тизимига жойлаштирилгани ҳақида хабар берилган эди. Шунингдек, у мессенджерлар орқали ҳам тарқатилган. Муаллифлик ҳуқуқларини бузгани учун ЎзЖМУ ходими 2 млн сўм (170 АҚШ долларидан кам) миқдорида жаримага тортилди.
2025 йил 13 декабрь куни Тошкентда ўтган ректорлар форуми доирасида ОТМ ректори «Ўткан кунлар» таржимаси у иш бошлашидан бир йил аввал университетга совға қилинганини айтди.
«Мен бу лавозимга 2023 йилда келганман, бу асар эса 2022 йилда аввалги раҳбарга совға қилинган эди. Ректор китобни университет кутубхонасига топширган. Ҳукумат томонидан олий таълим муассасалари кутубхоналарида сақланаётган барча китобларни рақамлаштириш вазифаси қўйилган эди. Ушбу топшириқ ижросини таъминлаш мақсадида ахборот-ресурс маркази ходимлари кутубхона фондидаги барча китоблар қаторида ушбу таржиманинг ҳам PDF-версиясини тайёрлаб, электрон платформага жойлаштирган. Адлия вазирлиги ҳузуридаги Интеллектуал мулк департаменти бизга мурожаат қилганидан сўнг, материал платформадан ўчирилди», — деди ректор.
Содир бўлган воқеани муаллифлик ҳуқуқи бузилиши деб ҳисоблайсизми, деган саволга Илҳом Тўхтасинов шундай жавоб берди: «Менимча, ёзувчими, шоирми ёки санъат арбобими — у халқ учун ижод қилади. Сиз бундан уйингизда ёки исталган бошқа жойда фойдаланишингиз мумкин. Бу ҳам халқ мулки: ёзувчи китобни нафақат ўзи учун, балки халқ ва жамият учун ёзади. Кимдир бундан ривожланиш ёки тадқиқот ўтказиш учун фойдаланади, шунинг учун халқ бундай нарсалардан баҳраманд бўлиши керак».
Илҳом Тўхтасинов ўзи ҳам таржимон сифатида «Ўткан кунлар»ни инглиз тилига таржима қилганини қўшимча қилди. «Агар талаба ёки тадқиқотчининг китоб сотиб олишга имкони бўлмаса, мен унинг электрон версиясидан фойдаланишга рухсат бераман», — деди.
Марк Риз 2025 йил октябрь ойида унинг китоби Ўзбекистонда ноқонуний тарқатилаётгани ҳақида хабар берган эди. У буни «муаллифлик ҳуқуқини ўғирлаш» деб атади ва бундай ҳолатлар хорижий компанияларни Ўзбекистонга инвестиция киритишдан чўчитишини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, инвесторлар учун мамлакат интеллектуал мулк ҳуқуқларини қанчалик ҳурмат қилиши ва таъминлаши муҳим мезон ҳисобланади.
ЎзДЖТУ ўзининг расмий муносабатида интеллектуал мулкни ҳимоя қилиш стандартларига, жумладан Берн конвенцияси нормалари ва Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилоти принципларига қатъий риоя қилишини билдирди. Университет Марк Ризнинг позициясини ҳурмат қилишини ва унинг таржимаси ўзбек адабиётини халқаро майдонга олиб чиқишда муҳим аҳамиятга эга эканини, шунингдек, талабалар иши учун қимматли манба эканини қайд этди. Кутубхонада фақат битта нусха мавжуд ва ундан фақат ўқув мақсадларида фойдаланилади.
Баёнотда таъкидланишича, Unilibrary.uz платформасига китобнинг фақат библиографик маълумотлари юкланган, электрон версияси эса ҳеч қачон жойлаштирилмаган (бу маълумот Адлия вазирлигининг кейинроқ берган баёнотига зид келади). ОТМ муаллиф рухсати кераклигини билганидан сўнг, тизимдан библиографик қайд ўчирилган. Университет ушбу ҳолатни муаллифлик ҳуқуқи бузилиши деб қарамасликни сўради ва вазиятни тартибга солиш учун мулоқотга тайёрлигини билдирди.
