Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати 2025 йил 4 сентябрдаги мажлисида Нашриёт фаолияти тўғрисидаги қонунни маъқуллади. Қонун 2025 йил 15 июль куни Қонунчилик палатасида қабул қилинган эди.
Сенатнинг Ёшлар, маданият ва спорт масалалари қўмитаси раиси Орзигул Қозихонова сўнгги 4 йилда нашриётлар сони 3,5 баробар ошиб, 590 тага етганини, уларнинг 90% (531 та) хусусий нашриётлар эканини таъкидлади.
Ҳозирга келиб нашриётларнинг ишлаб чиқариш қуввати икки баравар ошган: ҳар йили ўртача 11 минг номдаги жами 40 миллион нусхада китоб нашр этилмоқда. Соҳа ривожига 25 миллион доллар миқдорида тўғридан-тўғри инвестициялар жалб қилинган. Бундан ташқари, 2025 йил 1 январдан бошлаб нашриёт корхоналари 5 йил муддатга фойда солиғидан озод қилинган.
248 та нашриётда бош муҳаррир лавозими мавжуд эмас. Қонунчиларнинг фикрича, бугунги кунда нашриёт бош муҳаррирининг ҳуқуқий мақоми, унга қўйиладиган талаблар ва жавобгарликка оид нормаларнинг мавжуд эмаслиги сабабли китобларда «қонунчилик ва жамоат ахлоқига зид бўлган маълумотлар» чоп этилмоқда.
Қозихонова ўрганиш натижаларида қуйидагилар аниқланганини маълум қилди:
- болаларнинг ёшига мос келмайдиган ва уларнинг онгига салбий таъсир этувчи иборалардан фойдаланишнинг 124 та ҳолати;
- нашр этилган китобларнинг давлат стандартларига номувофиқлигининг 142 та ҳолати;
- тарихий маълумотларни бузиб кўрсатишнинг 46 та факти;
- тиббиётга оид адабиётларда нотўғри ёки илмий асосланмаган маълумотларни нашр этишнинг 29 та ҳолати.
Ушбу муаммоларни ҳал қилиш мақсадида бир гуруҳ депутатлар «Нашриёт фаолияти тўғрисида»ги қонунга ўзгартиш ва қўшимчалар киритишни назарда тутувчи қонун лойиҳасини ишлаб чиқди. У қуйидагиларни мустаҳкамлайди:
- бош муҳаррирнинг ҳуқуқий мақоми;
- малака талаблари (олий маълумот ва камида уч йиллик иш стажи);
- нашрларнинг қонунчилик ва стандартларга мувофиқлиги учун унинг жавобгарлиги;
- нашрни чиқариш тўғрисида қарор қабул қилиш мажбурияти;
- эксперт хулосаларини, экспертлар ва олимларнинг тақризларини сўраш ёки уларни муаллифлардан талаб қилиш ҳуқуқи.
Қонун янги 151-модда билан тўлдирилмоқда, унда бош муҳаррир нашриёт таҳририятининг ижодий фаолиятига раҳбарлик қилиши, нашриётнинг тематик режаларини ишлаб чиқиши ва нашрларни қонунчилик талабларига, нашриёт фаолияти соҳасидаги техник регламентларга (миллий стандартларга) мувофиқ тайёрлаш учун жавобгар бўлиши белгиланган.
Бундан ташқари, бош муҳаррир муассис (муассислар) ёки ташкилот раҳбари томонидан лавозимга тайинланади ва лавозимдан озод этилади.
Қонун жамиятда китоб маърифатини оммалаштиришнинг асоси сифатида китобхонлик маданиятини рағбатлантириш тамойилини жорий этади.
«Муҳаррир асарнинг илмий ва маданий қадриятини холисона баҳолаш, мустақил равишда тақриз олиш ёки муаллифдан уларни тақдим этишни талаб қилиш имкониятига эга бўлади. Бу, ўз навбатида, китобхонларнинг ишончини қозониш ва соҳанинг нуфузини оширишга ёрдам беради», — деди сенатор.
Сенаторнинг таъкидлашича, қонун лойиҳасини ишлаб чиқишда Германия, Франция, Буюк Британия, Корея, Россия, Хитой ва Бразилия қонунчилиги тажрибаси ўрганилган.
«Қонун нашриёт соҳаси вакиллари, экспертлар, соҳа мутахассислари, Ёшлар парламенти аъзолари ва маҳаллий Кенгашлар депутатлари билан муҳокама қилинди ва ижобий баҳоланди», — деди.
Сенаторлар қонунни бир овоздан маъқулладилар ва уни Президентга кўриб чиқиш учун юбордилар.
Ушбу қонун аввалроқ муқаррар цензура бўлиши мумкинлиги ҳақидаги хавотирларга сабаб бўлган эди. Олий Мажлис Қонунчилик палатаси аввалроқ қонун лойиҳаси нашр этилаётган китоблар сифатини оширишга, «ҳуқуқий, маънавий-маърифий ва эстетик талабларга» жавоб бермайдиган адабиётларнинг нашр этилишининг олдини олишга, шунингдек, адабиётдаги тарихий, илмий ва ижтимоий маълумотларнинг аниқ ва ишончли бўлишини таъминлашга қаратилганини маълум қилган эди.
Таълим соҳаси эксперти Комил Жалилов қонун лойиҳаси цензурага қаратилган бўлиши мумкинлигини таъкидлаган. Унинг фикрича, «ҳуқуқий, маънавий ва эстетик нормалар»га қўйиладиган талаблар ким томонидан ва қандай мезонлар асосида аниқланиши борасида саволларни келтириб чиқаради. Унинг сўзларига кўра, ностандарт қарашлар ёки шов-шувли элементларни ўз ичига олган китоблар хавф остида қолиши мумкин. Жалилов лойиҳа матнини жамоатчилик муҳокамасига қўйишга чақирган.
Шуни таъкидлаш жоизки, Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ва Сенати (масалан, Қозоғистон ва Қирғизистон парламентлари каби) ўз веб-сайтларида қонун лойиҳаларининг матнларини эълон қилмайди. Улар, шунингдек, ҳужжатлар биринчи, иккинчи ва учинчи ўқишларда кўриб чиқилгандан сўнг қандай ўзгартиришлар киритилгани ҳақида ҳам маълумот бермайди. Вазирлик ва идораларга юборилган депутат сўровларининг матнлари, шунингдек, ушбу сўровларга жавоблар кўпинча эълон қилинмайди.