Ўзбекистон Марказий банкининг валюта бозоридаги операциялари шаффофлиги унинг бозорда иштирок этиши фактидан кўра муҳимроқ. Бу ҳақда Халқаро валюта жамғармаси маслаҳатчиси, Англия банкининг собиқ эксперти Саймон Грей 2025 йил ноябрь ойи охирида сузувчи алмашув курси масалаларига бағишланган мунозарада маълум қилди.
Унинг сўзларига кўра, Ўзбекистонда 2016–2017 йиллардан бошлаб валюта сиёсатини либераллаштириш ва уни бозор механизмларига мослаштириш соҳасида амалга оширилган ислоҳотлар мамлакат макроиқтисодий бошқарувида туб бурилиш нуқтаси бўлди.
«Қисқа муддат ичида ягона ва мосланувчан алмашув курси жорий этилди, бу эса нархларнинг бозор асосида шаклланиши учун муҳим шароит яратди», — деди.
Грей минтақавий ва глобал тажриба билан солиштирганда, Ўзбекистон бозор курсини шакллантиришга ўтиш жараёнида салмоқли институционал юкламани ўз зиммасига олганини таъкидлади.
Шу билан бирга, унинг фикрича, Ўзбекистон Марказий банкининг валюта бозоридаги фаол иштироки, жумладан, мамлакат ичида ишлаб чиқарилган олтинни сотиб олиши ва ушбу операцияларни хорижий валюта билан амалга ошириладиган битимлар орқали стерилизация қилиши сабабли сезиларли бўлиб қолмоқда.
«Асосий масала Марказий банкнинг бозорга чиқиши эмас, балки ушбу иштирокнинг олдиндан прогноз қилина олиши ва шаффофлигида», — деди.
Унинг таъкидлашича, агар регуляторнинг кундалик операциялари кутилмаган ёки ҳаддан ташқари ихтиёрий характерда бўлса, бозор Марказий банкни нархни қабул қилувчи (price taker) эмас, балки нархни шакллантирувчи (price maker) сифатида қабул қилиши мумкин.
«Шу боис валюта биржасида call-аукцион ва мэтчинг механизмларини такомиллаштириш, маркет-мейкерлар фаолиятини шаффоф қоидалар асосида аниқ тартибга солиш, шунингдек, институционал ўзгаришларни босқичма-босқич жорий этиш алоҳида аҳамият касб этади», — деди Грей.
У регуляторнинг коммуникация сиёсатига алоҳида тўхталди.
«Марказий банк бозорга нафақат эркин сузувчи алмашув курсига интилишини, балки қачон ва қайси шароитларда бозорга чиқишини, валюта интервенциялари нейтраллик тамойилига асосланишини ёки волатилликни юмшатишга қаратилганлигини, шунингдек, фискал сиёсат ва макроиқтисодий истиқболлар алмашув курсининг мувозанат даражасига қандай таъсир қилиши мумкинлигини аниқ ва тизимли равишда тушунтириб бериши керак», — деди.
Эксперт бозор учун нафақат жорий курс, балки кутилмалар ҳам муҳимлигини қайд этди. Самарали коммуникация сиёсати тўлиқ бозор курсига ўтиш жараёнини янада барқарор ва ишончли қилади.
Грей олтин-валюта захиралари ҳақидаги маълумотларни талқин қилишдаги чекловларга ҳам ишора қилди.
«Марказий банк раиси ўринбосари Нодирбек Очилов агар бозор Марказий банкнинг валюта бозорига аралашаётганини тушунмоқчи бўлса, эълон қилинадиган олтин-валюта захиралари ҳақидаги маълумотларга қараши мумкинлигини айтди. Бу қисман тўғри, чунки бундай маълумотларнинг муаммоси шундаки, улар оқимларни эмас, балки захиралар кўрсаткичларини акс эттиради. Улар соф қийматларни, масалан, олтиннинг соф хариди ёки ликвид валюта захираларининг соф кўпайиши ёки камайишини кўрсатади, лекин давр ичидаги операциялар оқимининг ўзини акс эттирмайди», — деди.
Унинг фикрича, Марказий банк нейтраллик тамойилини ифодаловчи мунтазам валюта айланмасини ва ҳаддан ташқари волатилликни юмшатишга қаратилган операцияларни аниқроқ ажратиб кўрсатиши мумкин эди.
Шунингдек, у давлат қарзини бошқаришдаги ўтиш даври муаммоларига тўхталди. Унинг сўзларига кўра, мамлакатнинг олтин-валюта захиралари ҳозирда жуда юқори даражада ва барча кўрсаткичлар захираларнинг юқори барқарорлигидан далолат беради.
«Бироқ савол туғилиши мумкин: агар мамлакатда — Марказий банк ва Молия вазирлигида — шунчалик кўп чет эл валютаси бўлса, ҳукуматга хорижий валютада қарз олишнинг нима кераги бор? Нима учун тўлиқ ички қарз бозорига ўтилмайди?» — дея савол қўйди.
Экспертнинг ҳисоблашича, ташқи қарзни валюта захиралари ҳисобидан қайтариш арзонроқ, чунки валютадаги қарз бўйича фоиз ставкаси захираларни жойлаштиришдан олинадиган даромадлиликдан катта эҳтимол билан юқорироқ.
«Бироқ ўтиш даврининг мураккаблиги шундаки, агар ҳукумат валютадаги қарзни қайтариб, ички қарз олишни кўпайтиришга, масалан, ўн йиллик облигациялар чиқаришга қарор қилса, у кескин юқори даромадлилик эгри чизиғига дуч келади. Бугун эрталаб Марказий банк сайтига қарасангиз, Ўзбекистонда 10 йиллик давлат облигацияларининг даромадлилиги 18 фоиздан ошади», — деди Грей.
Унинг фикрича, қисқа муддатли истиқболда нисбатан арзон валюта қарзини узиш учун ички бозордан 18 фоиз билан қарз олиш, айниқса сўм мустаҳкамланаётган шароитда, мантиққа тўғри келмайди. Бу ўтиш даврига хос муаммо бўлиб, уни бошқариш қийин. Бироқ кенг кўламда, агар бу масала ҳал этилса ва тўлов баланси кучли сақланиб қолса, ҳукумат вақт ўтиши билан қарз олишни ички бозорга кўчириши мумкин, бу эса ўз навбатида ички молия бозорининг кўплаб йўналишларда ривожланишига хизмат қилади.
