Ўзбекистон Олий Мажлиси палаталари бюджет шартномаларининг фақат ғазначиликда рўйхатдан ўтказилгандан кейин кучга киришини назарда тутувчи қонунни маъқуллади. Ҳужжат президентга кўриб чиқиш учун юборилди.
Ҳужжатга берилган тушунтиришда қайд этилишича, сўнгги йилларда бюджет буюртмачилари томонидан ғазначилик органларида рўйхатдан ўтказилмаган ва молиялаштириш манбалари белгиланмаган шартномалар бўйича товар ва хизматларни қабул қилиб олиш ҳолатлари кўпайган.
Шу муносабат билан Фуқаролик кодексига ҳамда «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги қонунга ўзгартиришлар киритиш таклиф этилмоқда. Унга кўра, бюджет маблағлари ҳисобидан молиялаштириладиган шартномалар фақат ғазначилик бўлинмаларида рўйхатдан ўтказилгандан кейин кучга кириши белгилаб қўйилмоқда.
Қонунчилик палатасида 2025 йил 3 декабрь куни бўлиб ўтган муҳокамада депутат Сайдулло Азимов бундай шартномаларни рўйхатдан ўтказишнинг «марказлаштирилиши» келтириб чиқариши мумкин бўлган оқибатлардан хавотир билдирди.
«Бироқ менда бир хавотир бор: бугунги кунда бундай шартномалар ҳажми қанча? Агар эртага улар марказлаштирилган ҳолда рўйхатга олишга юборилса, улар „қолиб кетиши“, узоқ вақт давомида тасдиқланмаслиги ёки ғазначиликнинг тегишли бўлинмалари томонидан асосли эътирозлар билдирилиши ҳолатлари юзага келмайдими?» — деди Азимов.
Унинг сўзларига кўра, камчиликларни тузатиш учун сарфланадиган қўшимча вақт фармон ва қонунларда белгиланган қатъий муддатларга зид келиши мумкин.
«Бу, камида, коррупциявий ҳолатлар хавфини туғдиради. Бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун қандай чоралар кўрилган?» — дея савол берди парламент аъзоси.
Саволларга жавоб берар экан, Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг Бюджет сиёсати департаменти директори Шерзод Муҳамедов шартномаларни рўйхатдан ўтказишда тизимли муаммо борлигини тасдиқлади.
«Ҳақиқатан ҳам, бугунги кунда хўжалик юритувчи субъектлар ва бюджет ташкилотлари ўртасидаги шартномаларни рўйхатдан ўтказишда муайян муаммолар юзага келмоқда. Киритилаётган ўзгартиришлар уларни бартараф этишга қаратилган», — деди.
Унинг сўзларига кўра, ўтган йилларда суд қарорлари билан тўлаб берилган шартномалар ҳажми сезиларли суммага етган. 2023–2024 йилларда ва 2025 йилнинг 9 ойи давомида судлар томонидан давлат харидлари тартиблари бузилган ҳолда ва Ғазначилик хизмати органларида рўйхатдан ўтказилмасдан тузилган шартномалар бўйича 3228 та қарор чиқарилган. Улар бўйича бюджетдан қарийб 1,1 трлн сўм тўлаб берилган.
У жараёнларнинг рақамлаштирилиши ва норматив чекловлар сунъий кечикишларни истисно қилиши кераклигини таъкидлади.
«Бугунги кунда барча шартномалар имкон қадар рақамлаштирилган, тизимда келиб тушган сана ва рўйхатга олинган сана қайд этилади. Талабларга мувофиқ, ғазначилик шартномани уч кун ичида рўйхатдан ўтказиши шарт», — деди.
Вазирлик вакили ҳужжатларни асоссиз равишда қайтарган ёки кечиктирган ғазначилик ходимларига нисбатан жавобгарлик чоралари қўлланилишини қўшимча қилди.
Иқтисодиёт ва молия вазири ўринбосари Аҳадбек Ҳайдаров ўз навбатида таклиф этилаётган ўзгартиришлар мантиғини тушунтириб берди. Унинг айтишича, ҳозирда мажбурий рўйхатдан ўтказиш талабининг йўқлиги ишлар бажарилишига, лекин бюджетда улар учун пул бўлмаслигига олиб келмоқда. Бу эса суд низолари ва бюджетдан мажбурий тўловларга сабаб бўлмоқда.
«Ижрочи ишнинг бир қисмини бажариб бўлган, судга даъво киритади, уни ютиб чиқади, кейин эса ғазначилик шартномани „факт бўйича“ — бюджетда бўлмаган маблағлар ҳисобидан рўйхатга олишга мажбур бўлади», — деди вазир ўринбосари.
Ҳайдаров шартномани рўйхатдан ўтказишда ғазначилик иккита асосий жиҳатни текширишини таъкидлади.
«Биринчиси — бюджетда товар ёки хизмат учун тўлов қилишга етарли маблағ борми. Агар пул бўлмаса, тадбиркор алданмайди, чунки шартнома шунчаки рўйхатдан ўтмайди. Иккинчиси — шартнома „Давлат харидлари тўғрисида“ги қонун ва бошқа нормативларга мувофиқ тузилганми», — деди у.
Вазир ўринбосарининг сўзларига кўра, агар шартнома қоидабузарлик билан тузилган бўлса, ғазначилик буни иш бажарилгандан кейин эмас, балки ижрогача аниқлаши мумкин бўлади. Янги норма бир вақтнинг ўзида ҳам тадбиркорларни, ҳам давлатни ҳимоя қилиб, ноқонуний ва маблағ билан таъминланмаган шартномаларнинг олдини олади.
«Коррупция тирқиши»
Сенатнинг Суд-ҳуқуқ масалалари ва коррупцияга қарши курашиш қўмитаси раиси Абдулҳаким Эшмуратов 2025 йил 5 март куни бўлиб ўтган Коррупцияга қарши курашиш миллий кенгашининг кенгайтирилган йиғилишига таяниб, амалдаги тартибни «коррупция тирқиши» деб атади.
«Фақатгина 2020–2024 йиллар давомида судлар томонидан давлат харидлари тўғрисидаги қонунчиликни четлаб ўтиб тузилган ва ғазначиликда рўйхатдан ўтказилмаган шартномавий муносабатлар билан боғлиқ 7120 та иш бўйича қарорлар чиқарилган. Ушбу суд қарорлари асосида бюджет маблағлари ҳисобидан етказиб берувчиларга 1,2 трлн сўмдан ортиқ маблағ тўлаб берилган», — деди.
Бундай суд қарорлари чиқарилгач ва тўловлар масаласи қўйилгач, бюджет ташкилотларининг, хусусан ҳокимликларнинг ҳисоб рақамлари блоклаб қўйилади, бу эса «маблағларни ижтимоий-иқтисодий вазифаларни ҳал этишга йўналтиришга тўсқинлик қилади».
Олий суд раиси ўринбосари Шуҳрат Полвонов маълум қилишича, келтирилган рақамлар судларда кўриб чиқилган ишлар ва суд қарорлари асосида ундирилган суммаларга тегишли. «Агар бюджет ташкилотларининг ҳали судга мурожаат қилинмаган молиявий мажбуриятлари ҳам борлигини ҳисобга олсак, бу муаммо қанчалик кенг кўламли экани ойдинлашади», — деди.
Унинг сўзларига кўра, бугунги кунда судлар томонидан бюджетдан маблағ ундириш бўйича кўплаб ишлар — шу жумладан қурилиш пудрати, аутсорсинг, маҳсулот етказиб бериш ва хизмат кўрсатиш шартномалари кўриб чиқилмоқда.
Полвонов давлат харидлари тартибларини бузган ҳолда ва ғазначиликда рўйхатдан ўтказилмасдан тузилган шартномалар ноқонуний эканини, тартибга риоя қилиш учун нафақат бюджет ташкилотлари, балки тадбиркорлар ҳам масъул эканини таъкидлади.
У шунингдек, 2025 йилги бюджетга киритилган яқиндаги ўзгартиришлар доирасида аутсорсинг хизматлари учун қўшимча маблағлар кўзда тутилганини эслатиб ўтди.
Шу билан бирга, у муаммонинг тизимли сабаби сифатида бюджет ташкилотларининг молиявий эҳтиёжларини етарлича аниқ режалаштирмаслигини кўрсатди. Коррект режалаштириш ҳам суд низоларини, ҳам бюджетга кейинчалик ўзгартиришлар киритиш заруратини камайтиришга имкон берган бўларди.
Сенатор Эркин Гадоев мунозараларга изоҳ берар экан, бюджетда маблағ бўлмаган тақдирда шартномалар тузишга йўл қўйиб бўлмаслигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, бундай харажатларга реал эҳтиёж бўлса, улар бюджет ҳисобидан эмас, балки қўшимча даромадлар ёки бюджетдан ташқари манбалар ҳисобидан молиялаштирилиши керак.
Иқтисодиёт ва молия вазири ўринбосари Аҳадбек Ҳайдаров бу позицияни қўллаб-қувватлади ва Бюджет кодекси ҳамда «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги қонун ўртасидаги зиддиятга эътибор қаратди. Ушбу нормаларни мувофиқлаштириш бюджет интизомига тўлиқ риоя этилишини таъминлаш ва давлат учун хавфларни камайтириш имконини беради.
