
Европа авиация хавфсизлиги агентлиги (EASA) 2025 йил 28 ноябрь куни Airbus A320 оиласига (А319, А320, А321) мансуб самолётларда парвозни бошқариш блокларидан бирининг дастурий таъминотини янгилашни назарда тутувчи фавқулодда парвозга яроқлилик директивасини (Airworthiness Directive, AD) чиқарди.
2025 йил октябрь ойи охирида Американинг JetBlue авиакомпаниясига қарашли А320 самолёти Канкундан (Мексика) Ньюаркка (АҚШ) парвоз қилаётганда тўсатдан ўз-ўзидан пастга шўнғиган, бу эса баландликнинг кескин йўқолишига ва фавқулодда ҳолатга олиб келган. Бир неча сониядан сўнг самолёт нормал режимга қайтган, бунда автопилот ёқилган ҳолатда қолган. Ҳодиса натижасида камида 15 киши жабрланган. Лайнер Тампа шаҳрига фавқулодда қўнишни амалга оширган.
28 ноябрь куни Airbus парвозни бошқариш тизимлари фаолияти учун муҳим бўлган маълумотларга кучли қуёш нурланиши зарар етказиши мумкинлиги ҳақида хабар эълон қилди.
EASA директивасида Airbus томонидан ҳодиса бўйича олиб борилган тергов маълумотларига асосланиб, кейинги парвозга қадар баландлик рули ва элеронларни бошқариш блокидаги (ELAC) L104 дастурий стандартини алмаштириш зарурлиги айтилган. Парвоздаги самолётларга рейсни тугатгандан сўнг фақат мутасадди парвозларга (кўпи билан уч циклда, йўловчиларсиз) янгилаш амалга оширилиши мумкин бўлган жойгача рухсат берилди.
Авиация мутахассиси Аброр Сатимовнинг тушунтиришича, Airbus самолётларида аэродинамик юзаларни масофадан бошқариш тизими — Fly-by-Wire компьютерлари қўлланилади. Баландлик рули ва элеронлар учун ELAC — Elevator Aileron Computer (elevator — баландлик рули, aileron — элеронлар, computer — компютер) блоки жавобгардир.
«ELAC — жуда муҳим элемент, шунинг учун у икки нусхада ўрнатилади. Бири ишлайди, иккинчиси захирада туради. Агар фаол блок хато буйруқ берса ёки ўчса, захирадагиси дарҳол бошқарувни ўз зиммасига олади. Айнан шу нарса JetBlue самолётини қутқарган — захирадаги ELAC аралашиб, парвозни барқарорлаштирган», — деди.
Ҳар қандай замонавий ускуна сингари, ELAC ҳам янгиланади. Стандарт рақами (масалан, L103 ёки L104) — бу шунчаки «прошивка» эмас. Бу бошқарув мантиғи, алгоритмлар, конфигурация ва носозликлардан ҳимоя қилишдаги бутун бир ўзгаришлар тўпламидир.
«Гап кетаётган L104 стандарти аслида янги эмас — у А320 оиласининг турли модификацияларида аллақачон қўлланилган. Бироқ, Airbus аниқлашича, носозликлар ёки кириш маълумотларининг маълум комбинацияларида, ушбу стандартга эга ELAC тангажга кескин хато буйруқ бериши мумкин: тўсатдан пастга тушиш ёки кўтарилиш, ёки йўл қўйиладиган юкламаларнинг ошиб кетишига олиб келадиган қисқа тебранишлар. Айнан шу сабабли L104 эътибор марказида бўлди», — деди Аброр Сатимов.
У вазиятни жиддий деб атади, аммо «йўловчилар қўрқмаслиги керак. Замонавий самолёт — бу кўплаб дубликат тизимлар. Битта блокнинг ишдан чиқиши бошқарувни йўқотишга олиб келмайди».
«А320 да, ELAC дан ташқари, SEC ва бошқа компютерлар мавжуд бўлиб, улар чекланган режимда баландлик рули бошқарувини ҳам ўз зиммасига олиши мумкин. Агар захирадаги ELAC ишга тушса, экипаж энг яқин аэродромга қўнишни амалга оширади — тартиб айнан шуни буюради», — деди.
Европа регулятори директивасида L104 стандартини синовдан ўтган L103 ёки L103+ га алмаштириш талаб этилади. Аброр Сатимовнинг сўзларига кўра, алмаштириш оддий авиатехниклар томонидан тўғридан-тўғри перронда амалга оширилиши мумкин ва кўп вақт талаб қилмайди.
Uzbekistan Airways маълумоти
Ўзбекистондаги Airbus самолётларининг энг йирик эксплуатанти Uzbekistan Airways компанияси ўз техник мутахассислари кўрсатма олинганидан сўнг бир соат ичида дастурий таъминотни янгилаш режасини ишлаб чиққанини маълум қилди.
«Модификация Airbus A320/321 ceo/neo ҳаво кемаларининг бутун эксплуатация қилинаётган паркига таъсир кўрсатди», — дейилади хабарда. Директивани бажариш учун 24 соат ажратилган. Дастурий таъминотни янгилаш жараёнининг тўлиқ якунланиши 29 ноябрь соат 23:00 гача кутилмоқда, дея қайд этди компания.
«Ушбу техник модификациянинг қисқа муддатда тезкорлик билан ўтказилиши Uzbekistan Airways’нинг юқори хавфсизлик стандартларига содиқлигини тасдиқлайди ва авиация органлари ва ишлаб чиқарувчиларнинг фавқулодда кўрсатмаларига зудлик билан жавоб бера оладиган техник ходимларнинг юқори малака даражасини намойиш этади. Uzbekistan Airways парвозлар фақат техник ҳолати амалдаги халқаро нормативларга тўлиқ мос келадиган ҳаво кемаларида амалга оширилишини кафолатлайди», — дея баёнот берди ташувчи матбуот хизмати.
Uzbekistan Airways паркида 21 та А320 (шу жумладан 10 та neo) ва 5 та А321 (барчаси neo) самолётлари мавжуд.
Centrum Air авиакомпаниясининг маълумоти
«Centrum Air А320 оиласи флоти Airbus директивасига тушмайди ва ҳеч қандай чекловларсиз эксплуатация қилинишда давом этмоқда», — дея қайд этишди хусусий авиакомпания матбуот хизмати.
«Centrum Air ҳаво кемаларининг конфигурацияси ва борт дастурий таъминоти версияси кўрсатилган директива қўлланиладиганлардан фарқ қилади. Бизнинг самолётларимизда қўлланиладиган дастурий таъминот таъсирланганлар қаторига кирмайди ва тасвирланган хавфни ўз ичига олмайди. Шу муносабат билан, Airbus концернининг AOT (Alert Operators Transmission) хабарномаси талаблари авиакомпания флотига тааллуқли эмас», — дея маълум қилди компания.
«Хавфсизлик Centrum Air учун мутлақ устуворлик бўлиб қолади. Барча ҳаво кемалари амалдаги парвозга яроқлилик стандартларига тўлиқ мос келади ва рейсларни одатдаги режимда бажаришда давом этмоқда», — дея таъкидлади ташувчи.