2026 йил 1 апрелдан Ўзбекистонда президент фармони ижроси доирасида бир қатор товар ва хизматлар учун мажбурий нақд пулсиз ҳисоб-китоб жорий этилади. Солиқ қўмитаси раиси ўринбосари Жаҳонгир Абдиев 2026 йил 27 март куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида нақд пулдаги тўловлар техник жиҳатдан қандай чекланишини тушунтириб берди.
Гап, хусусан, давлат хизматлари, коммунал тўловлар, алкоголь ва тамаки маҳсулотларини сотиб олиш, кўчмас мулк ва автомобиллар билан боғлиқ операциялар, шунингдек, қиймати 25 млн сўмдан юқори бўлган товар ва хизматлар учун тўловлар ҳақида бормоқда.
Мақсадлар
Жаҳонгир Абдиев ислоҳотнинг асосий мақсади кузатилмайдиган иқтисодиётни қисқартириш эканини маълум қилди.
«Ушбу фармондан кўзланган асосий мақсад биз учун Республикадаги кузатилмайдиган иқтисодиёт. Уни 1,3 бараварга қисқартириш вазифаси қўйилган. Яна бир муҳим мақсадли кўрсаткич — савдо ва хизмат кўрсатиш соҳасида нақд пулсиз тўловлар улушини ошириш, чунки кузатилмайдиган иқтисодиёт айнан шу соҳада кенг тарқалган», — деди.
Топшириқлар доирасида аҳоли томонидан ушбу соҳада амалга ошириладиган нақд пулсиз ҳисоб-китоблар улушини камида 75 фоизга етказиш режалаштирилган.
Нақд пулсиз ҳисоб-китобларга ўтиш аҳоли учун аллақачон одатий ҳолга айланиб улгурган, деб таъкидлади Абдиев. «Масалан, кечқурун қандайдир сабаб билан свет ёки газ учун тўлашни унутиб қўйган бўлишингиз мумкин. Аммо ҳозир ҳеч ким бундан муаммо ҳис қилмайди… Ҳатто тунда ҳам телефондаги илова орқали картамдан электр ва газ учун тўлай оламан».
Рақамлаштириш аллақачон кундалик ҳаётнинг бир қисмига айланди, деб давом этди у. «Агар 5-6 йил аввални эсласак… „Келажак рақамлаштиришда“ деган жумла янграрди. Лекин атрофга қарасак, бу энди келажак эмас — бу бугунги кун», — деди Солиқ қўмитаси раиси ўринбосари.
Рақамлаштириш — бу шаффофлик ва фуқаролар хавфсизлиги, деб таъкидлади. «Telegram-каналларга қараш кифоя: фирибгарлик ҳолатлари, турли схемалар, фирибгарлар тез-тез учрайдиган бўлиб қолди. Шу нуқтаи назардан, нақд пулсиз ҳисоб-китобларга ўтиш аҳолини ҳимоя қилиш ва уларнинг маблағлари хавфсизлигини таъминлаш воситаси сифатида қаралади», — деди Жаҳонгир Абдиев.
Қайси товар ва хизматларга ўзгаришлар таъсир қилади
Янги талаблар 28 мингга яқин товар позицияларига дахл қилади — бу муомаладаги товарлар умумий ҳажмининг тахминан 7 фоизи дегани:
- Алкоголь ва тамаки: 22 мингга яқин номдаги маҳсулотлар (ассортимент кенглиги сабабли);
- Ёқилғи қуйиш шохобчалари: нефть-газ маҳсулотлари сотуви ва электромобилларни қувватлантириш;
- Қимматбаҳо харидлар: қиймати 25 млн сўмдан юқори бўлган товар ва хизматлар;
- Транспорт ва уй-жой: 561 турдаги кўчмас мулк ва транспорт воситалари (ишлаб чиқарилганига 10 йилдан ошмаган);
Давлат хизматлари: 56 турдаги турли давлат хизматлари.
Бу қандай ишлайди
2026 йил 1 апрелдан бошлаб ушбу товарлар бўйича нақд пулдаги тўловлар дўкон кассаларида техник жиҳатдан чекланади. Абдиев таъкидлаганидек, назорат-касса техникасига хизмат кўрсатувчи 58 та сервис маркази аллақачон техник топшириқларни олган ва дастурий таъминотни янгилаган.
«Айтайлик, сиз дўконга кирдингиз, колбаса, макарон, шакар ва бир қути сигарет олдингиз. Кассада ушбу товарлар урилганда, агар харидлар орасида сигарет бўлса, касса аппаратида тўлов пайтида „нақд пул“ тугмаси фаол бўлмай қолади. Агар кўрган бўлсангиз, кассада одатда „нақд“, „пластик карта“, „маркетплейс“ тугмалари бўлади. Мана шу „нақд“ тугмаси ўчириб қўйилади», — деди.
Нақд пулда тўлаш фақат чекдан чеклов остидаги товар олиб ташланган тақдирдагина мумкин бўлади. Нақд пулсиз ҳисоб-китоб эса бутун саватдаги маҳсулотлар учун очиқлигича қолади.
Ҳукуматнинг иқтисодий блоки банклар билан биргаликда дўконлар ва ёқилғи қуйиш шохобчалари учун карталарни шу ернинг ўзида тўлдириш хизматларини кўрсатиш бўйича банклар билан агентлик шартномалари тузиш имкониятини кўзда тутган.
«Биз дўконлар учун максимал қулайликлар яратмоқчимиз… Музокаралар ўтказилди ва ҳамма нарса тайёр… Карталарни тўлдириш бўйича хизмат кўрсатиш учун агентлик шартномаларини тузишни ташкил қила бошладик», — деди Солиқ қўмитаси вакили.
Жаҳонгир Абдиев ислоҳот муваффақияти жамиятнинг унинг зарурлигини англашига боғлиқ эканини қўшимча қилди: «Бу натижаларга фақат қарор ёки фармонлар қабул қилиш билан эришиб бўлмайди… Бутун аҳоли, ҳар бир фуқаро ушбу ўзгаришларни ич-ичидан қабул қилиши керак… Биз ривожланган давлатларда бу аллақачон нормага айланганини тушунишимиз лозим. Биз шу йўналишда ҳаракат қилишимиз керак».
Инфратузилма тайёрми?
Марказий банк раисининг биринчи ўринбосари Нодирбек Сайдуллаев қишлоқ жойларидаги инфратузилма ҳақида гапирар экан, ҳали 2024 йилда тўлов ташкилотларига агентлик тармоғини ривожлантириш ва cash-in ҳамда cash-out — яъни агентлар орқали нақд пулни қабул қилиш ва бериш хизматларини кўрсатиш имконияти берилганини эслатиб ўтди.
«2025 йилда ўртача кунлик тушум ҳажми 800 млрд сўмни, нақд пул бериш ҳажми эса тахминан 770–780 млрд сўмни ташкил этган. Бугунги кунда 17 990 та ана шундай агентлар фаолият кўрсатмоқда», — деди.
Унинг сўзларига кўра, Марказий банк ислоҳотда нафақат регулятор сифатида, балки инфратузилма яратувчиси сифатида ҳам иштирок этмоқда. Банк тизими аллақачон рақамли моделга ўтган: тезкор тўловлар, мобил банкинг ва финтех-ечимлар ривожланмоқда. 2026 йил март ҳолатига кўра, мамлакатда қуйидагилар мавжуд:
- 433,3 мингта POS-терминал;
- 42,3 мингта банкомат ва инфокиоск;
- Нақд пул қабул қилувчи 7061 та қурилма;
- 70,5 млн банк карталари.
Ҳудудлардаги ёқилғи қуйиш шохобчаларидаги қийинчиликлар
Пропан қуйиш шохобчаси эгаларидан бири «Газета»га сўзлаб беришича, Сурхондарё вилоятида солиқ хизмати ва Paynet компанияси вакиллари иштирокида АЁҚШларни 1 апрелдан нақд пулсиз ҳисоб-китобга ўтказиш бўйича йиғилиш бўлиб ўтган. Суҳбатдошнинг сўзларига кўра, АЁҚШ операторларига Paynet билан «ихтиёрий» равишда шартнома тузиш таклиф қилинган.
Тадбиркорлар энди амалда тўлов агенти вазифасини бажараётганларини таъкидламоқдалар. Бозор иштирокчилари, шунингдек, инфратузилманинг тайёр эмаслигидан шикоят қилишмоқда. Суҳбатдошнинг айтишича, компания мижозларга тарқатиш учун бепул «ёқилғи карталари»ни (куни кеча ATTO ва Paynet томонидан ишга туширилган) ваъда қилган бўлса-да, улар ҳали берилмаган.
«Paynet компанияси бизга мижозларга тарқатиш учун 100–150 та карта бериши керак эди, лекин бермади. Эртага нақд пул билан келган мижозларга қандай хизмат кўрсатишни билмаяпмиз. Бугун Humo картаси орқали фақат бир киши 100 минг сўм тўлади. Кўпчилик — тахминан 70–80 фоиз одам — нақд пул билан келади».
АЁҚШ вакили вақтинчалик ечим сифатида шундай схема кўриб чиқилаётганини айтди: ўз картасини тахминан 50 млн сўмга тўлдириб, харидларни ундан тўлаш ва мижозлардан нақд пулни қабул қилиш.
У, шунингдек, Paynet шартларидан норозилигини билдирди: QR-тўловдаги 0,65 фоизлик комиссия банк терминалларига (0,2%) қараганда юқори, ўтказмалар билан ишлаш эса, айниқса иш кўпайганда ва ходимларнинг рақамли тайёргарлиги паст бўлган шароитда қўшимча қийинчиликлар туғдиради. Бунда ёқилғи карталарини нақд пулда тўлдиришда 1 фоиз комиссия олинади: 0,5 фоизини Paynet, яна 0,5 фоизини компания олади.
Тадбиркор мижозларнинг норозилиги якунда Paynet’га эмас, балки бизнеснинг ўзига қаратилишини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, ҳатто 300 минг сўмлик ёқилғи қуйганда ҳам одамлар ортиқча 3000 сўм тўлашни хоҳламайдилар, баъзан эса ёқилғи қуювчига бериладиган 2000 сўмлик чойчақа учун ҳам жанжал чиқади. У 1 фоизлик комиссияга ҳам шундай муносабат бўлишини таъкидлаб, бу қўшимча 0,5 фоиз у учун муҳим эмаслигини — энг муҳими мижозлар билан доимий баҳслашмасдан, тинч ишлаш эканини қўшимча қилди.
«Кеча свет ўчди, бугун фақат тушдан кейин ёқилди. Алоқа йўқ эди — антенна тутмасди. Фақат терминал ишлади, чунки унда Ucell SIM-картаси бор. Мижозлар турли операторлар билан келишади, кўпчилигида сигнал йўқ. Бу ҳам тўлов пайтида муаммолар туғдиради», — деди шохобча эгаси.
Қонунчилик
«Газета» мухбири 30 март куниёқ Тошкентдаги Olma дўконлар тармоғида нақд пулдаги тўловларга чеклов қўйилганига гувоҳ бўлди: харидорлар нақд пулга алкоголь ва сигарет сотиб ололмадилар. Харидор аёл бу ҳақда кассада билиб қолди ва ёнида банк картаси бўлмагани сабабли хариддан воз кечишга мажбур бўлди.
2026 йил 1 апрелдан бир қатор операциялар бўйича мажбурий нақд пулсиз ҳисоб-китобларнинг жорий этилиши жамоатчиликда қонунчиликка тузатиш киритиш зарурлиги ҳақида ҳам саволлар туғдирмоқда. Хусусан, амалдаги нормалар тўловнинг нақд ва нақд пулсиз шакллари тенг аҳамиятга эга эканини кўзда тутади.
Шундай қилиб, Фуқаролик кодексида мустаҳкамланган: «Сўм қонуний тўлов воситаси бўлиб, номинал қиймати бўйича қабул қилиниши мажбурийдир. Тўловлар нақд ва нақд пулсиз ҳисоб-китоблар кўринишида амалга оширилади».
Шунга ўхшаш норма «Марказий банк тўғрисида»ги қонунда ҳам мавжуд: «Ўзбекистон Республикаси ҳудудида тўловлар нақд ёки нақд пулсиз ҳисоб-китоблар кўринишида амалга оширилади».
Шу билан бирга, янги чекловлар амалда товар ва хизматларнинг айрим тоифалари учун нақд пулсиз шаклни мажбурий қилиб қўймоқда. Юридик жиҳатдан бу қонунлар даражасида аниқлик киритиш ёки қўшимча тартибга солиш заруратини англатиши мумкин, чунки Фуқаролик кодекси ва «Марказий банк тўғрисида»ги қонун нормалари қонуности ҳужжатларидан (президент ва ҳукумат қарорларидан) юқорироқ мақомга эга.
Матбуот анжуманида, шунингдек, уй-жой ва машина сотиб олишда ҳисоб-китобларнинг янги тартиби тушунтирилди — пуллар эскроу-ҳисобварақлар орқали ўтади. Расмийлар бу келишувлар хавфсизлигини ошириши ва алданиш хавфини камайтиришини таъкидламоқдалар. Бунда нарх эркинлигича қолади, келишувларнинг бир қисми эса янги режимдан чиқарилган.