2026 йил 1 апрелдан бошлаб Ўзбекистонда кўчмас мулк ва автомобилларни сотиб олишда ҳисоб-китоб қилишнинг янги тартиби жорий этилади — битимлар эскроу тизимига ўтказилади. Бу президентнинг 2025 йил 10 декабрдаги фармонида кўзда тутилган.
Янги тартиб қуйидагиларга татбиқ этилади:
- кўчмас мулк объектлари;
- ишлаб чиқарилганига 10 йилдан ошмаган M, N, O ва G тоифадаги транспорт воситалари;
- махсус автотранспорт воситалари.
Ҳужжатга кўра, бундай битимлар бўйича ҳисоб-китоблар эскроу-ҳисобварақлар орқали амалга оширилади. Сотиб олувчи ёки унинг вакили банкда ҳисобварақ очиши ва унга келишилган суммани нақд ёки нақд пулсиз шаклда киритиши керак.
Уй-жой қурилишига инвестиция киритиш шартномалари асосида расмийлаштириладиган битимлар бундан мустасно. Агар шартнома аввалроқ тузилган ва тўловлар амалга оширилган бўлса, мулк ҳуқуқини расмийлаштиришда нотариусга шартнома ва тўлов тасдиғини тақдим этиш кифоя — бу ҳолатда эскроу-ҳисобварағи талаб қилинмайди.
Марказий банк раисининг биринчи ўринбосари Нодирбек Сайдуллаев янги механизм битимнинг барча босқичларида нотариус ва банк иштирокини назарда тутишини тушунтирди. Эскроу-ҳисобварақларини жорий этишдан асосий мақсад — фуқароларни, биринчи навбатда сотувчиларни ҳимоя қилиш.
«Сотувчининг маълум мажбуриятлари бўлиши мумкин — масалан, Мажбурий ижро бюроси (МИБ) томонидан чекловлар ёки бошқа қарздорликлар. Авваллари, агар ҳисоб-китоб нақд пулда бўлса, аслида фақат сотувчининг ўзи мулкни нақд пулга сотганини биларди», — деди.
«Эскроу-ҳисобварағи махсус ҳисобварақ ҳисобланади: маблағлар асосий ҳисобвараққа тушгунга қадар улар алоҳида ҳисобварақда жойлаштирилган деб ҳисобланади ва эгасига нисбатан қўйилиши мумкин бўлган талаб ва мажбуриятлар остига тушмайди», — дея қўшимча қилди МБ раисининг биринчи ўринбосари.
Механизм қуйидагича кўринишга эга:
- Томонлар нотариал идорага ёки банк кассасига келадилар;
- Сотиб олувчи суммани миллий валютада махсус депозит эскроу-ҳисобварағига киритади;
- Нотариус битимни тасдиқлайди ва шартномани имзолайди, маблағлар эскроу-ҳисобварағига ўтказилади.
«Сотувчи шу жойнинг ўзида маблағларни ўз хоҳишига кўра тасарруф этиш — нақд пул қилиб олиш, картага ўтказиш ёки исталган қулай шаклда фойдаланиш имкониятига эга бўлади», — деди Нодирбек Сайдуллаев. Унинг қўшимча қилишича, битим бекор қилинган тақдирда маблағлар сотиб олувчига қайтарилади.
Комиссиялар
Марказий банк раисининг биринчи ўринбосари ижтимоий тармоқларда муҳокамаларга сабаб бўлган комиссияларга алоҳида тўхталди.
«Божлар ва бошқа тўловлар, ўзларингизга маълумки, шартнома турига қараб нотариал идоралар томонидан белгиланади. Алоҳида таъкидлашим керакки, фармон билан ташкил этилган ва Жамшид Қўчқоров раҳбарлик қилаётган махсус комиссия бу масала бўйича катта иш олиб борди. Натижада тижорат банклари томонидан комиссия миқдори белгиланди», — деди.
Кўчмас мулк билан боғлиқ битимлар учун комиссия базавий ҳисоблаш миқдорининг 50 фоизидан ошмайди, яъни 206 минг сўмни ташкил этади. Автотранспорт воситалари учун эса БҲМнинг 25 фоизи, яъни 103 минг сўм этиб белгиланди.
Унинг сўзларига кўра, амалдаги тизимда комиссиялар анча юқори бўлиши мумкин. «Оддий қилиб айтганда, масалан, кўчмас мулк қиймати 400 млн сўм бўлса, ҳозир маблағни тижорат банки орқали ўтказишда одатда 0,5 фоиз атрофида комиссия олинади, бу эса салмоқли сумма. Таклиф этилаётган тизимда комиссия чекланган — 206 минг сўм, яъни битим суммасидан қатъи назар, банк ушбу лимит доирасида қатъий тўлов олади», — деди Сайдуллаев. Шу билан бирга, хусусий банклар ҳам бу жараёнда иштирок этишлари ва соғлом рақобат тамойилларидан келиб чиқиб, ўз комиссияларини мустақил белгилашлари ва хизмат кўрсатишлари мумкин бўлади.
Инфратузилма тайёрлиги
Унинг сўзларига кўра, Марказий банк ислоҳотда нафақат регулятор, балки инфратузилма яратувчиси сифатида ҳам иштирок этмоқда. Банк тизими аллақачон рақамли моделга ўтган. 2026 йил март ҳолатига кўра, мамлакатда 433,3 мингта POS-терминал, 42,3 мингта банкомат ва инфокиоск, 7061 та нақд пул қабул қилиш қурилмаси ва 70,5 млн та банк картаси ишламоқда. Қулайлик учун 1130 га яқин нотариус банк тизими билан интеграция қилинган.
Нарх шаклланиши эркинлиги
Адлия вазири ўринбосари Музраф Икрамов тизим Самарқанд ва Бухорода қандай ишлаётганини шахсан текширганини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, банкларда барча шароитлар яратилган: хоҳишга кўра ҳатто маблағларни дарҳол чет эл валютасида олиш ҳам мумкин. У маблағларни олиш шаклини — фақат сўмда, фақат валютада ёки фақат картага деб мажбурлашга бўлган ҳар қандай уриниш ноқонуний эканлигини таъкидлади.
Иқтисодиёт ва молия вазири ўринбосари Аҳадбек Ҳайдаровнинг таъкидлашича, эскроу-ҳисобварақлар тизимини жорий этиш ҳисоб-китоблар хавфсизлигини ошириш ва фуқаролар учун хавфларни камайтиришга қаратилган. Унинг сўзларига кўра, автомобиллар ва уй-жой сотиб олишда кўпинча пулни топшириш вақти масаласи юзага келади. Пулни шартнома имзоланишидан олдин бериш керакми ёки кейинми? Эскроу механизми айнан шундай хавфларни бартараф этиш учун жорий этилмоқда.
Адлия вазири ўринбосари Музраф Икрамов янги тизим битим нархи шаклланиши масаласига дахл қилмаслигини қўшимча қилди. «Шуни таъкидлаш керакки, шу кунгача нотариуслар битим нархини шакллантиришга аралашмаган ва аралашишга ҳаққи ҳам йўқ. Инсон ўз мулкини истаса 1 сўмга, истаса 100 мингга сотиши мумкин — бу унинг ҳуқуқи. Биз нарх шаклланишига аралашмаганмиз ва аралашмаймиз ҳам. Бу ноқонуний», — деди.
Бироқ, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги шартномада пасайтирилган суммани (реал қийматидан паст) кўрсатиш сотиб олувчи учун ҳуқуқий хавфлар туғдиришидан огоҳлантирди: битим бекор қилинган ёки низо келиб чиққан тақдирда, у фақат шартномада расман кўрсатилган сумманигина қайтариб олиши мумкин бўлади.
Фуқароларга қулайлик яратиш мақсадида тижорат банклари нотариал идоралар қошида, жумладан, шанба ва якшанба кунлари ҳам ўз ходимлари ишлашини таъминлайди. Банк ходимлари ҳисобварақ очиш, балансни текшириш ва маблағларни ўтказиш каби техник хизматларни бевосита нотариал идоралар ҳудудида амалга оширадилар.