Ўзбекистон молия секторини 2026 йилда Базель қўмитасининг самарали банк назорати бўйича барча 29 та асосий тамойилига мувофиқлаштириш режалаштирилган. Бу ҳақда пайшанба кунги тақдимот якунлари бўйича Президент матбуот хизмати хабар берди.
Давлат раҳбарига ўтказилган тақдимот чоғида сўнгги етти йилда Ўзбекистон тижорат банклари активлари 5,3 баробарга ўсиб, 877 триллион сўмдан ошгани қайд этилди. Мамлакатдаги банклар сони 35 тага етди, шу билан бирга 2017 йилдан буён бозорда учта хорижий банк иш бошлади.
Ўзбекистон илк бор Халқаро валюта жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банки томонидан ўтказиладиган Молия секторини баҳолаш дастурида (FSAP) иштирок этди. Баҳолаш молия тизимининг асосий йўналишларини, жумладан, банк назорати, таваккалчиликларни бошқариш, тўлов тизимларининг ишлаши, макропруденциал сиёсат ва инқирозга қарши чора кўриш механизмларини қамраб олди.
Баҳолаш якунларига кўра, 2026 йилда Ўзбекистон молия секторини Базель қўмитаси стандартларига келтириш кўзда тутилган.
Бунинг учун тижорат банкларини тўлиқ Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига (МҲХС) ўтказиш, Базель III талабларини жорий этиш, шунингдек, ҳукумат ва Марказий банк иштирокида Молиявий барқарорлик кенгашини тузиш вазифалари қўйилди.
Молия секторини баҳолаш
FSAP дастури доирасида ХВЖ Ўзбекистон томонидан самарали банк назорати бўйича Базель асосий тамойилларига риоя этилиши тўғрисида батафсил ҳисобот тайёрлади. Ҳужжат 2025 йил май ҳолатидаги маълумотларга асосланган.
Ўзбекистонда банклар фаолиятини тартибга солиш ва назорат қилиш тизими Базель қўмитасининг 29 та асосий тамойилидан 4 таси бўйича «мувофиқ» ва 16 таси бўйича «сезиларли даражада мувофиқ» деб топилди. 9 та тамойил эса талабларга «сезиларли даражада мувофиқ эмас».
ХВЖ экспертлари сўнгги йилларда Ўзбекистон Марказий банки тартибга солиш ва назоратни кучайтирганини, жумладан, таваккалчиликка асосланган ёндашув элементларини жорий этганини ва қатор норматив ҳужжатларни янгилаганини қайд этмоқда. Шу билан бирга, назорат тизимида қатор тамойиллар бўйича камчиликлар сақланиб қолмоқда.
ХВЖ баҳосига кўра, де-юре Марказий банк мустақиллиги Конституция ва «Марказий банк тўғрисида»ги қонунда мустаҳкамланган, бироқ амалиётда у чекланган. Пруденциал сиёсатни шакллантиришга бошқа органлар таъсир кўрсатади: айрим норматив ҳужжатлар Савдо-саноат палатаси билан келишилиши талаб этилади, Адлия вазирлиги эса ҳужжатларни нафақат техник, балки бошқа асосларга кўра ҳам рўйхатга олишни рад этиши мумкин. Бундан ташқари, Марказий банк зиммасига ривожланиш дастурларини амалга ошириш вазифалари юклатилган бўлиб, бу экспертлар фикрича, унинг операцион мустақиллигини пасайтиради.
Алоҳида қайд этилишича, банклар тўғрисидаги қонун Марказий банкка банк гуруҳларининг барқарорлигига таъсирини баҳолаш учун уларнинг бош компаниялари ва аффилланган тузилмалари фаолиятини таҳлил қилиш бўйича аниқ ваколатлар бермайди. Консолидациялашган назорат ҳали жорий этилмаган: талаблар асосан алоҳида банклар даражасида қўлланилади, банк гуруҳлари устидан назорат тўғрисидаги низом эса ишлаб чиқиш жараёнида қолмоқда.
ХВЖ корпоратив бошқарув ва таваккалчиликларни бошқариш тизимидаги бўшлиқларга ҳам эътибор қаратмоқда. Марказий банкда банкларнинг инқироз ҳолатида фаолиятини тиклаш режаларига нисбатан расмийлаштирилган талаблар мавжуд эмас, капиталнинг етарлилигини баҳолаш бўйича ички процедураларга жорий этилган талаблар эса факультатив хусусиятга эга.
Кредит таваккалчилиги қисмида экспертлар расмий даромадга эга бўлмаган уй хўжаликларига ажратилган ипотека кредитларининг улуши сақланиб қолаётгани ва уй-жой бозорида «қизиб кетиш» белгилари мавжудлигини, шунингдек, автокредитлашнинг тез суръатлар билан ўсаётганини кўрсатмоқда.
Ҳисобот масалалари ҳам заиф нуқталар қаторига киритилган. Пруденциал ҳисоботлар консолидациялашган асосда эмас, балки индивидуал тарзда йиғилади ва тўлиқ халқаро стандартларга эмас, балки ички ҳисоб қоидаларига асосланади. Марказий банк иқлим ўзгариши билан боғлиқ молиявий хатарлар муҳимлигини баҳолаш имконини берувчи маълумотларни йиғмайди, барча банклар эса, миқёси ва бизнес моделидан қатъи назар, бир хил ҳажмдаги маълумотларни тақдим этишга мажбур.
Экспертлар таъкидлашича, «Базель III» стандартларига ўтиш тўлиқ амалга оширилмаган: капитал таърифи ва таваккалчиликка тортилган активларни ҳисоблаш Базель методологиясидан фарқ қилади. Хусусан, капитал воситаларининг бир қисми триггер воқеалар юз берганда ҳисобдан чиқариш ёки конверсия қилиш механизмини кўзда тутмайди, активларнинг айрим турлари эса халқаро ёндашувларга қараганда пасайтирилган таваккалчилик билан тортилади.
Бошқа мулоҳазалар қаторида — банклар кураторлари ролининг етарлича расмийлаштирилмагани (куратор банк аъзоси ҳисобланмайди, лекин тижорат банки бошқаруви йиғилишларида кузатувчи сифатида қатнашиши мумкин), кўрсатмалар ижросини мониторинг қилишнинг тизимли механизми йўқлиги, муаммоли активлар таърифининг торлиги ва алоқадор шахслар, жумладан, давлат банкларидаги давлат корхоналари билан тузилган битимларнинг суст акс эттирилиши қайд этилган.
Шу билан бирга, ХВЖ Марказий банкнинг миллий ва хорижий регуляторлар билан ҳамкорлиги учун ҳуқуқий базанинг ривожланишини, таваккалчиликка асосланган назорат бўйича қўлланмаларнинг янгиланишини ҳамда корпоратив бошқарув ва даромадларни легаллаштиришга қарши курашиш бўлинмалари функцияларининг кучайтирилишини ижобий баҳолайди.
Тавсиялар
Асосий таклифлар қаторида Марказий банк мустақиллигини мустаҳкамлаш бор. ХВЖ экспертлари Марказий банкнинг давлат ривожланиш дастурларини амалга оширишдаги иштироки унинг операцион мустақиллигига путур етказиши мумкин бўлган нормаларни истисно қилишни, шунингдек, бошқа органларнинг пруденциал нормативларни қабул қилишга таъсир этиш имкониятларини чеклашни тавсия қилади. Хусусан, Марказий банкнинг норматив ҳужжатларини Савдо-саноат палатаси билан келишиш заруратини бекор қилиш ва Адлия вазирлиги томонидан уларни рўйхатга олишни рад этиш асосларини торайтириш таклиф этилмоқда.
Тавсияларнинг алоҳида блоки Марказий банкнинг ўзидаги бошқарувга тегишли. ХВЖ қонунда бошқарув аъзоларининг касбий лаёқати ва беғубор ишчанлик обрўси мезонларини мустаҳкамлашни, мустақил аъзоларга нисбатан талабларни жорий этишни (жумладан, депутатлик ёки ҳукумат аъзолиги билан биргаликда олиб боришни тақиқлашни), шунингдек, Марказий банк раисини лавозимидан озод этиш сабабларини эълон қилишни мажбурий этиб белгилашни таклиф қилмоқда.
Шунингдек, банк секторини ислоҳ қилиш стратегияси ижросини мунтазам ва ошкора сарҳисоб қилиш ҳамда назорат устуворликларини янгилаб бориш тавсия этилади.
Жамғарма консолидациялашган назоратни жорий этишни тезлаштиришни талаб қилмоқда. Марказий банкка банк гуруҳлари периметрларини белгилаш, консолидациялашган ҳисоботни жорий этиш, гуруҳ даражасида пруденциал талабларни ўрнатиш ва бош ҳамда аффилланган тузилмалардан келиб чиқадиган таваккалчиликларни баҳолаш тавсия этилади. Бунинг учун, шунингдек, Марказий банкнинг гуруҳ таркибидаги ҳар қандай компаниялардан маълумот сўраш ваколатларини кенгайтириш таклиф этилмоқда.
Экспертлар банклар кураторлари ролини расмийлаштириш (нима мумкин ва нима мумкин эмаслиги), улар банклар томонидан ишга ёлланишидан олдин «совутиш даври»ни жорий этиш, шунингдек, корпоратив бошқарув устидан ҳужжатли ва жойига чиққан ҳолда назоратни кучайтириш зарурлигини кўрсатмоқда. Банкларни фаолиятдаги барча муҳим ўзгаришлар ҳақида регуляторни хабардор қилишга мажбурлаш ва жойига чиқиб текшириш муддатларини 60−90 кунгача ошириш таклиф этилмоқда.
ХВЖ ҳисобот ва капиталга ёндашувни қайта кўриб чиқишни тавсия қилади: маълумотларни консолидациялашган асосда ҳам йиғиш, халқаро ҳисоб стандартларига таяниш, «Базель III» воситаларининг тўлиқ тўпламини, жумладан, таваккалчилик профилини ҳисобга олган ҳолда капитал талабларини тузатиш (2-компонент) ва тизимли аҳамиятга эга банклар учун капитал буферларини ўрнатишни жорий этиш лозим. Шунингдек, таваккалчиликка тортилган активларни ҳисоблаш методикасини Базель меъёрларига мувофиқлаштириш таклиф этилмоқда.
Кредит ва муаммоли активлар бўйича тавсиялар алоҳида ажратилган. Марказий банкка ипотека кредитлаши (айниқса, тасдиқланган даромади бўлмаган қарз олувчилар учун) устидан назоратни кучайтириш, мавжуд «стандарт» кредитларни қўшимча кредитлашни қайта кўриб чиқиш, хизмат кўрсатилмайдиган кредитлар ва шартлари қайта кўриб чиқилган активлар таърифини кенгайтириш, шунингдек, кредитларни муаммоли тоифадан хизмат кўрсатиладиган тоифага ўтказишнинг қатъийроқ мезонларини жорий этиш таклиф этилади.
ХВЖ иқлим ва суверен таваккалчиликларни ҳисобга олишни муҳим йўналиш деб ҳисоблайди. Регуляторга иқлим хатарларини таваккалчиликка асосланган назорат тизимига интеграция қилиш, банкларнинг ушбу хатарларга сезувчанлигини таҳлил қилиш ва тегишли ҳисоботларни йиғиш тавсия этилади. Шунингдек, давлат қарзига тикилган инвестициялар концентрациясини тизимли кузатиш ва банклар барқарорлигини баҳолашда стресс-тестлар натижаларини ҳисобга олиш таклиф этилади.
ХВЖ, шунингдек, бозор, фоиз, ликвидлик ва операцион таваккалчиликлар бўйича талабларни янгилаш, стресс-тестдан ўтказишнинг тўлақонли сценарийларини ишлаб чиқиш, аутсорсинг ва ички аудитни тартибга солишни кучайтириш, давлат банклари учун эса давлат корхоналари билан тузилган битимлар бўйича маълумотларни ошкор қилишни кенгайтириш зарурлигига эътибор қаратмоқда.
Тавсияларнинг алоҳида блоки жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш ва терроризмни молиялаштиришга қарши курашишга тегишли. Экспертлар ушбу соҳада назоратнинг кадрлар ва технологик салоҳиятини кучайтиришни давом эттиришга ҳамда янги хатарлар, жумладан, криптоактивлар билан боғлиқ операциялар ва фирибгарлик билан ишлаш учун ихтисослашган гуруҳлар тузишга чақирмоқда.
ХВЖ тавсиялари маслаҳат характерига эга, бироқ ҳисобот муаллифлари қайд этганидек, уларнинг амалга оширилиши Ўзбекистон банк тизими барқарорлигини сезиларли даражада ошириши ва тартибга солиш ҳамда назорат амалиётини халқаро стандартларга яқинлаштириши мумкин.
Марказий банкнинг муносабати
Ўзбекистон Марказий банки ХВЖ миссияси томонидан ўтказилган баҳолашни олқишлади ва тавсияларнинг бир қисми аллақачон амалга оширилганини, айрим позициялар бўйича эса регулятор қўйилган баҳоларга рози эмаслигини билдирди.
Марказий банк 2019 йилдаёқ «Марказий банк тўғрисида»ги ва «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги қонунларнинг янги таҳрирлари қабул қилинганини ҳамда Базель тамойилларига мувофиқлик бўйича ўз-ўзини баҳолаш ўтказилиб, унинг натижасида назорат ва норматив базани ислоҳ қилиш режаси шакллантирилганини эслатиб ўтди.
Ўшандан бери, деб таъкидлайди регулятор, «Базель III»га йўналтирилган капитал ва ликвидликка қўйиладиган талаблар қайта кўриб чиқилди, корпоратив бошқарув, таваккалчиликларни бошқариш, ички ва ташқи аудит стандартлари кучайтирилди, йирик таваккалчиликлар, алоқадор шахслар билан битимлар, активлар классификацияси ва захираларни шакллантириш бўйича меъёрлар қатъийлаштирилди.
2023 йилда Марказий банк расман таваккалчиликларни баҳолаш асосидаги назоратга ўтди, бу унинг баҳосига кўра, нормативларга риоя қилиш бўйича аввалги амалиётдан «радикал ўтиш» бўлди. ХВЖ янада ривожлантирилиши лозим деб кўрсатган айрим йўналишлар — Базельнинг 2 ва 3-компонентларини тўлиқ жорий этиш, консолидациялашган назорат, аутсорсингни тартибга солиш — жорий ислоҳотлар режасига киритилган, бироқ миссия келган вақтда якунланмаган эди.
Регулятор баҳолашдан сўнг аллақачон қатор ўзгаришлар киритилганини маълум қилди. Жумладан, банкларнинг таваккалчиликларни бошқариш тизими тўғрисидаги низом янгиланди, унда мамлакат хатари ва банк портфелидаги фоиз ставкаси хатари батафсилроқ ёзилди, шунингдек, кредит, операцион ва бозор таваккалчиликларини бошқаришга қўйиладиган талаблар кучайтирилди.
Банклар капитали тўғрисидаги низом қайта кўриб чиқилди: капитал воситаларини Базель меъёрларига мувофиқ биринчи даражали қўшимча капитал (AT1) таркибига киритиш мезонлари аниқлаштирилди, микромолия ташкилотларига нисбатан позициялар учун таваккалчилик вазн коэффициенти эса камида 100 фоизгача оширилди.
Марказий банк корпоратив бошқарувни баҳолаш энди банкларни инспекция қилиш жараёнига тўлиқ интеграция қилингани ва жойига чиқиб текширишларнинг минимал талабларига киритилганини маълум қилди. Ликвидликка қўйиладиган талаблар ҳам кучайтирилди: ликвидликни бошқариш тўғрисидаги низом янгиланди, ликвидликни қоплаш коэффициенти (LCR) ва соф барқарор молиялаштириш коэффициенти (NSFR) «Базель нормативлари»га мувофиқлаштирилди, юқори сифатли ликвид активлар таркиби ва маблағларнинг чиқиб кетиш/оқиб келиш параметрлари аниқлаштирилди.
Алоҳида равишда регулятор макропруденциал сиёсатнинг мустаҳкамланганига эътибор қаратди. 2025 йил апрель ойида Марказий банк қарз олувчиларнинг тавсифларига боғлиқ бўлган воситалардан фойдаланишни кенгайтирувчи низомни тасдиқлади: қарз юки (DSTI), таъминланганлик (LTV) коэффициентлари ва кредит портфели концентрацияси лимитларига талаблар ўрнатилди, DSTI ҳисоб-китобида эса энди «кечиктирилган» хизматлар бўйича мажбуриятлар ҳам ҳисобга олинади.
Кўрилган чоралар сирасида 2025 йил 19 февралдан кучга кирган «Банклардаги омонатларни ҳимоя қилиш кафолатлари тўғрисида»ги янги қонун ҳам тилга олинган бўлиб, у омонатларни суғурталаш тизимини халқаро тамойилларга мувофиқлаштириши лозим.
Марказий банк янгиланган Базель тамойилларининг янги талабларини, жумладан, иқлим ўзгариши билан боғлиқ молиявий хатарлар, операцион барқарорлик ва АКТ-хатарлар бўйича талабларни тартибга солиш ва назоратга интеграция қилишни бошлаганини маълум қилди.
Иқлим хатарларини бошқариш ва назорат қилиш стратегияси тасдиқланди, операцион барқарорликка қўйиладиган талаблар эса таваккалчиликларни бошқариш тизими тўғрисидаги низомга киритилиб, банклар зиммасига операцион узилишларнинг олдини олиш ва фаолиятни тиклашни таъминлаш мажбурияти юкланди.
Шу билан бирга, регулятор миссиянинг қатор хулосаларига рози эмаслигини билдирди. Хусусан, Марказий банк 10-асосий тамойил (назорат мақсадлари учун ҳисобот) бўйича баҳо «пасайтирилган» ва у ихтиёридаги маълумотлар ҳажми ва батафсиллигини акс эттирмайди деб ҳисоблайди.
Банк консолидациялашган молиявий ҳисоботни ҳар чоракда йиғишини, махсус ҳисоботларни узатиш учун ҳимояланган платформадан фойдаланишини ва ҳисоботларни оптималлаштириш учун SupTech лойиҳаларини амалга ошираётганини таъкидлади. Регулятор, шунингдек, 10 ва 12-тамойилларда консолидациялашган ҳисобот бўйича камчиликларнинг «икки томонлама ҳисобга олиниши»га ишора қилди.
Йирик очиқ позициялар масаласи бўйича Марказий банк амалдаги лимитлар ва тегишли низом Базель талабларига тўлиқ мос келишини, ўзаро боғлиқлик ва назорат муносабатлари эса жойига чиққан ҳолда ҳамда масофавий текширишлар доирасида қатъий назоратда эканини билдирди.
Бозор таваккалчилиги ва деривативлар бўйича мулоҳазаларга изоҳ берар экан, Марказий банк ҳосилавий воситалар илгари ҳам амалдаги бозор таваккалчилигини бошқариш тизими билан қамраб олинганини, таваккалчиликларни бошқариш бўйича низомларга киритилган яқиндаги ўзгартиришлар эса уларни ҳисобга олиш тартибини тўғридан-тўғри қайд этишини таъкидлади.
2025 йил январдан бошлаб банклар ҳар бир ҳосилавий восита шартномаси бўйича батафсил маълумот тақдим этишлари шарт, чет эл валютасидаги операциялардан олинган фойда ва зарарлар эса ҳар куни фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилади.
Марказий банк кейинги ислоҳотлар учун йўналишлар қолаётганини тан олади: капитал талабларини созлаш, контрциклик буферлар ва Базельнинг 2 ҳамда 3-компонентларини жорий этиш, консолидациялашган назоратнинг барқарор режимини яратиш, активлар классификацияси ва захиралаш стандартларини аниқлаштириш, шунингдек, муаммоли активлар билан ишлаш тизимини такомиллаштириш.
FSAP тавсияларини амалга ошириш учун Марказий банк «йўл харитаси»ни ишлаб чиқди, у оралиқ кўриб чиқишдан ўтмоқда ва 2025 йилнинг биринчи ярмида бошқарув томонидан тасдиқланиши кутилмоқда.
Марказий банк раиси Тимур Ишметов 2025 йил октябрь ойида Базель III стандартларини тўлиқ жорий этиш 2028 йил якунигача, МҲХСга ўтиш эса 2027 йил охиригача режалаштирилганини маълум қилган эди.