Ўзбекистоннинг давлат қарзи 2025 йил 1 октябрь ҳолатига кўра, 43,97 млрд долларни ташкил этди, бу йил бошидан буён қарийб 3,75 млрд долларга ошган. Бу Иқтисодиёт ва молия вазирлигининг маълумотларида акс этган.
Ташқи қарз давлат ва хусусий қарздан иборат. Хабарда давлат қарзи ҳақида сўз бормоқда. Шуни таъкидлаш жоизки, «хусусий» секторда асосан давлат улушига эга бўлган компаниялар ва банклар мавжуд (давлат банк секторининг қарийб 65% ига эгалик қилади, шунингдек, миллиардлаб долларлик қарз қоғозларини чиқарган UzAuto Motors ва «Ўзбекнефтгаз», ЎзМБ, «Ўзсаноатқурилишбанк», НКМК компанияларига эгалик қилади ёки уларда улуши бор).
Қарзнинг ўсиш суръатлари аста-секин секинлашди: агар I чоракда кўрсаткич 5,9% га ($2,38 млрд), II чоракда — 2,1% га ($898 млн) ошган бўлса, III чоракда ўсиш атиги 1,1% ни ($473 млн) ташкил этди.
Давлат қарзининг ялпи ички маҳсулотга (иқтисодиёт ҳажмига) нисбати йил бошидан 35% дан 32,3% гача пасайди.
Давлат ташқи қарзи чорак давомида 3 млрд долларга ошиб, 36,7 млрд долларни ёки ЯИМга нисбатан 27% ни ташкил этди (аввал 29,3% эди). Қарзнинг 20,4 млрд доллари (46%) қатъий ставка бўйича, 16 млрд доллари (37%) эса ўзгарувчан ставка бўйича жалб қилинган.
Давлат ички қарзи 760 млн долларга ошиб, 7,25 млрд долларни ёки ЯИМга нисбатан 5,3% ни ташкил этди (аввал 5,6% эди).
Охирги чоракда давлат қарзи 473 млн долларга ошди: ташқи — 187 млн долларга, ички — 287 млн долларга.
Таққослаш учун: 5 йил аввал, 2020 йил 1 январь ҳолатига кўра, давлат қарзи даражаси 17,8 млрд долларни ташкил этган.
Секторлар бўйича қарз. Ўсишнинг асосий манбаи — бюджетни қўллаб-қувватлаш
Энг сезиларли ўсиш давлат бюджетини қўллаб-қувватлашга йўналтирилган қарз маблағлари ҳиссасига тўғри келди. Қарз қолдиғи 352 млн долларга ошиб, 17,43 млрд долларни ташкил этди (умумий ташқи қарзнинг 47% и).
Ўсишнинг иккинчи йирик омили қишлоқ ва сув хўжалиги бўлди, бу ерда қарздорлик 136 млн долларга ошди. Асосий ҳиссани қишлоқ хўжалиги қўшди (+$149 млн), сув ресурслари бўйича қарз эса бироз қисқарди (-$13 млн).
Уй-жой-коммунал хўжалигида ўсиш 70 млн долларни ташкил этди — биринчи навбатда ичимлик суви таъминоти, канализация ва аҳоли пунктлари инфратузилмаси йўналишлари бўйича.
Соғлиқни сақлаш, таълим ва АТ соҳалари мажбуриятларни 29 млн долларга оширди.
Энг сезиларли қисқариш тадбиркорлик ва саноатни қўллаб-қувватлаш соҳасида (-$187 млн) ҳамда ёқилғи-энергетика секторида (-$107 млн) кузатилди. Ёқилғи-энергетика мажмуасининг барча кичик соҳаларида қарз камайди:
- нефть ва газ: -$33 млн;
- электроэнергетика: -$33 млн;
- кўмир саноати: -$41 млн.
Транспорт секторида қарздорлик 50 млн долларга камайди. Бунда темир йўллар бўйича мажбуриятлар 43 млн долларга, авиация бўйича 29 млн долларга қисқарди, автойўллар бўйича эса бироз ўсиш — 23 млн доллар қайд этилди.
Ўзбекистоннинг энг йирик кредиторлари
Ташқи мажбуриятларнинг асосий қисми халқаро молия институтларига тўғри келади:
- Жаҳон банки — $8 млрд;
- Осиё тараққиёт банки — $7,5 млрд;
- Халқаро облигациялар — $5,8 млрд;
- Хитой тараққиёт банки, Хитой Эксимбанки ва бошқа ҳамкорлар — $3,76 млрд;
- Япония халқаро ҳамкорлик агентлиги (JICA) ва бошқалар — $3,1 млрд;
- Осиё инфратузилмавий инвестициялар банки — $1,73 млрд.
Давлат қарзининг валюта таркиби қуйидагича тақсимланган:
- 63% — АҚШ доллари;
- 12% — Ўзбек сўми;
- 8% — Евро;
- 6% — Япония иенаси;
- 5% — МВФ томонидан чиқариладиган сунъий захира ва тўлов воситаси бўлган АМҲ (SDR);
- 6% — бошқа валюталар.
2025 йил июнь ойи бошида Бош вазир ўринбосари, Иқтисодиёт ва молия вазири Жамшид Қўчқоров иқтисодиётнинг ўсиши инвестицияларни талаб қилишини ва харажатларнинг бир қисми ташқи қарз ҳисобидан қопланишини таъкидлаган эди. Унинг сўзларига кўра, қарз ўртача даражада қолиб, инфратузилма, ижтимоий ва бошқа соҳаларни ривожлантиришга йўналтирилмоқда. «Бунда уятли ва муаммоли ҳеч нарса йўқ», — деди.
Иқтисодиёт ва молия вазирлиги сўнгги марта 2022 йил якунлари бўйича давлат қарзига изоҳ берган. Унда қарз жалб қилиш тўғрисидаги келишувлар рўйхати, кредит суммаси ва ставкаси, кредитор, лойиҳа номи, тўлаш муддати ва масъул вазирлик кўрсатилган эди. Ўшандан бери бундай батафсил изоҳлар эълон қилинмаган.
S&P рейтинг агентлиги 2025 йил ноябрь ойида огоҳлантирган эди: агар қарз ҳисобидан молиялаштирилган инвестиция лойиҳалари ваъда қилинган барқарор ўсишни таъминламаса, давлат ва ташқи қарз кутилганидан тезроқ ўсиши мумкин, бу эса фискал хатарларни оширади.
«Биз ички ва тижорат ташқи қарзларига тобора кўпроқ таяниш 2025-2028 йилларда қарзга хизмат кўрсатиш харажатларини бюджет даромадларининг қарийб 4,4% игача оширишини кутмоқдамиз, бу 2019 йилдаги 0,6% билан таққослаганда. Бироқ, бизнинг ҳисоб-китобларимизга кўра, бу даража ривожланаётган бозорлар меъёрлари бўйича ҳали ҳам паст бўлиб қолмоқда», — дейилади релизда.